Banner

Het Toneelhuis / Guy Cassiers

De man zonder eigenschappen I

Brecht Hermans - 23 juni 2010

Theater op Europees topniveau. Niet direct spek naar ieders bek, maar verdomme, wat zit er veel vlees aan. Heerlijk.

Guy Cassiers heeft ons te veel verwend. Sinds zijn komst naar het Toneelhuis heeft hij zijn videotechnologie geperfectioneerd, steeds exquise literaire keuzes gemaakt en zich omringd met een topcast om tegelijk trots en jaloers op te zijn. Maar inmiddels zijn we er zo aan gewend, dat we er niet meer a priori van onder de indruk zijn. In De man zonder eigenschappen zijn alledrie van de partij, maar wat de voorstelling zo’’n klepper maakt, is de inhoud. Niet alleen omdat het hier om Robert Musils onvoltooide meesterwerk gaat -- een literaire kloefer waaraan weinig lezers durven beginnen -- maar vooral omdat de keuze voor dit werk zo goed klopt. Cassiers doet hier een ferme uitspraak over onze politiek en cultuur, over België en over Europa.

In het eerste deel uit Robert Musils trilogie staan de voorbereidingen voor de viering van het zeventigjarige keizerschap van de Oostenrijkse Franz-Josef centraal. Het is 1913, één jaar voor de Grote Oorlog. De samenleving staat op springen, maar de rijke adel wil er niets van weten. Zolang hun feestelijkheden de wereld maar verbazen en tonen dat het Oostenrijks-Hongaarse Rijk (Musil herdoopt het Kakanië) een supermacht is. Maar in feite is de eenheid in het land ver te zoeken. Vol trots somt een van de graven de enorme reeks talen op die in het uitgestrekte Rijk worden gesproken, maar de spanningen tussen deze veelheid aan culturen veegt hij onder tafel. Erg typerend voor de sociale klasse die in deze voorstelling centraal staat.

Woelige tijden in een geconstrueerd rijk, dat zien we vandaag ook in het eengemaakte Europa en het voorlopig nog eengemaakte België. Sociale spanningen lopen op, maar de politiek houdt zich liever bezig met haar eigen uitstraling en banale problemen. In De man zonder eigenschappen heeft vooral de kunst voorrang op de zich opdringende politieke agenda. Cassiers zelf maakt deze fout niet. In zijn Triptiek van de macht stonden kunst en politiek ook al centraal, maar nu komen de twee pas tot de perfecte symbiose: De man zonder eigenschappen is kunst en politiek tegelijk.

Cassiers’ nieuwste is een mastodont van meer dan twee uur. De tekst is bijna niet te vatten, de personages spreken soms eerder in filosofische traktaten dan in monologen. En toch weten de acteurs van het Toneelhuis deze bijzonder concreet uit te spreken. Zelden waren wij niet mee met de tekst. Het is ook slim van Cassiers en zijn dramaturg Erwin Jans om het volkse personage van koetsier Palmer toe te voegen, die het geheel wat meer lucht geeft. Daarnaast voegden zij echter ook de rechts-extremistische Graaf von Schattenwalt toe: een erg leesbare, politieke waarschuwing tegen een retoriek die doet denken aan het fascisme, maar ook vandaag regelmatig in de media opduikt.

De technologie van Cassiers is aanwezig, maar trekt minder de aandacht dan anders. Camera’s worden slechts in een scène gebruikt. Projectoren zijn sterker vertegenwoordigd, zij scheppen het decor aan de hand van wisselende projectievlakken. Hierop worden delen van aanvankelijk Da Vinci’s Laatste Avondmaal getoond, later Ensors De intocht van Christus in Brussel. Het eerste is symmetrisch, strak en rustig. Het tweede toont chaos en oproer. Blind voor deze achtergrond gaan de personages star verder met het plannen van hun festiviteiten. Daarbij is de vloer van het decor omgeven door een rode strook stof, als ging het hier om een judomatch. Alleen is het gevecht nog niet begonnen.

De acteurs, de technologie en dan nog niet gesproken van de inventieve kostuums en de serene doch krachtige live pianomuziek: het zijn stuk voor stuk elementen die deze voorstelling naar een hoog niveau tillen. Maar de belangrijkste reden om ernaar te kijken blijft de inhoud. Dit stuk overstijgt het alledaagse en zegt iets over de wereld. Het is hoogdravend, elitair theater, maar het is verankerd in de werkelijkheid. Wie de moed heeft zich hieraan over te geven, wordt voor de moeite beloond.

De man zonder eigenschappen speelt deze zomer nog in Frankrijk en Duitsland, volgend seizoen volgt een tournee in Vlaanderen en Nederland.

E-mailadres Afdrukken