Banner

Richard Mosse: The Enclave

FoMu, Antwerpen

9.5
Tamara Beheydt - 11 september 2014

FoMu presenteert deze zomer met gepaste trots de Belgische première van de veelbesproken installatie The Enclave van de Ierse kunstenaar Richard Mosse. Hij waagde zich drie jaar lang in het gebied rond het Kivu-meer in Oost-Congo, waar nog steeds een bloedige burgeroorlog wordt uitgevochten.

Het conflict tussen Hutu’s en Tutsi’s, een gevolg van de Rwandese genocide in 1994, wordt vandaag vaak over het hoofd gezien door de westerse media. Nochtans is Oost-Congo vandaag een van de gevaarlijkste regio’s ter wereld en zijn negen Afrikaanse landen bij het conflict betrokken. Mosse maakte samen met cameraman Trevor Tweeten en geluidskunstenaar Ben Frost een totaalkunstwerk dat probeert de essentie van het conflict over te brengen door zoveel mogelijk zintuigen aan te spreken. Het medium draagt hiertoe bij: Mosse koos voor het gebruik van een Kodak Aerochrome-film, een infraroodfilm die in de Tweede Wereldoorlog werd ingezet om gecamoufleerde installaties in het landschap te ontdekken. Dit medium zorgt ervoor dat een onnatuurlijk felroze de beelden domineert. Deze kleur heeft een bevreemdende bijwerking, maar benadrukt ook de schoonheid van het landschap waarin deze eindeloze oorlog zich afspeelt.

Het landschap speelt een grote rol in The Enclave. Enerzijds vormt de prachtige natuur een sterk contrast met de vele lijken die het bevuilen, waardoor de gruwel nog uitvergroot wordt. Anderzijds is het landschap een wrange factor. Het is immers getuige van een burgeroorlog en de bijhorende humanitaire ramp, maar blijft hierdoor onveranderd. Stéphane Symons oppert in zijn artikel De schok van het schone zelfs dat het landschap ‘schuldig’ is: het blijft niet alleen onverschillig voor de menselijke gruwel, het vormt zelfs een efficiënte dekmantel. Regelmatig komt het Kivu-meer in beeld en wordt aan het water een symbolische waarde toegekend. Het water staat voor zuivering en rust tussen de bloedige geweldplegingen door, maar ook voor de stroom van het leven, die ondanks de oorlog doorgaat. Een begrafenis wordt getoond naast het bouwen van een huis; beelden van kindsoldaten worden afgewisseld met opnames van een schoolfeest. Hoop en wanhoop wisselen elkaar af, maar een doodgeboren kind en een jonge moeder die sterft op het kraambed herinneren eraan dat in een oorlog de dood altijd overwint.

De focus ligt voornamelijk op vluchtende burgers en kindsoldaten, maar de beelden van The Enclave zijn zeer gevarieerd. Zowel de standpunten van soldaten als die van burgers worden afwisselend ingenomen. De bezoeker staat in een donkere ruimte omringd door de zes schermen en ondergaat op die manier niet alleen visueel, maar ook fysiek een meeslepende ervaring. FoMu noemt deze “ontwrichtende en caleidoscopische installatie een afspiegeling van het veelzijdige conflict.” Het is ongetwijfeld de best denkbare manier om de bezoeker letterlijk middenin het conflict te plaatsen. De beelden spreken voor zich, maar het jachtige tempo en de kwellende soundtrack scheppen een bedreigde, angstige sfeer. De negenendertig minuten durende video wordt in een loop vertoond; een herinnering aan de wederkerigheid van deze oorlog zelf.

Filmtechnisch deconstrueert Mosse de typische documentaire of journalistieke motieven. Mosse zet de doorsnee documentairemaker te kijk door zonder enige vorm van sturing een oprechte boodschap over te brengen. The Enclave is overigens niet enkel het relaas van een oorlog. Het onderzoekt ook de cultuur en het dagelijkse leven van de bevolking. Voor en tijdens de expo wordt bijzonder weinig informatie vrijgegeven over de plaatsen die Mosse bezocht, of over de mensen in de film. De kijker wordt daarom gedwongen tijd met hen door te brengen, door letterlijk in hun midden te staan en hen te volgen in hun ellende en hoop. Dat is een belangrijke boodschap, omdat het op een effectieve manier de gemeenschappelijke factoren van alle mensen toont (voor de kijker is dit intuïtief voelbaar, eerder dan visueel zichtbaar).

Door de klemtoon op het universele zegt The Enclave ook iets over de zinloosheid van élke oorlog. Net omdat beelden van oorlog overal ter wereld meer dan ooit ieders televisiescherm vullen, is een andere -- minder neutrale, maar meer menselijke -- kijk op oorlog des te noodzakelijker. Omwille van het vergeten Oost-Congolese conflict, maar ook in het licht van alle andere huidige strijdperken in alle windstreken, is The Enclave zonder meer het belangrijkste kunstwerk dat je dit jaar zal zien.

Richard Mosse: The Enclave loopt nog tot en met 11 november 2014 in FoMu, Antwerpen.

E-mailadres Afdrukken