Banner

Michelangelo Antonioni: Il Maestro del Cinema Moderno

Bozar, Brussel

Ewoud Ceulemans - 01 juli 2013

‘Alles wat ik over regisseren te zeggen heb, is terug te vinden in de films die ik heb gemaakt,’ heeft Michelangelo Antonioni ooit gezegd – voor een studie van ’s mans ideeën, bent u dus nog het best af met een scherm en een stapel dvd’s, of met de retrospectieve die gedurende deze zomer in CINEMATEK loopt. Voor het grotere plaatje kan u nog tot september terecht in de Bozar: daar loopt Michelangelo Antonioni: Il Maestro del Cinema Moderno, de expositie waarbinnen die retrospectieve kadert. Het beeld dat zij schetst van de Italiaanse cineast sluit dicht aan bij wat je aan de hand van zijn oeuvre zou verwachten, maar diept het imago van de man ook verder uit. Voor wie vertrouwd is met de regisseur en zijn werk, heeft de tentoonstelling dan misschien ook niet veel verrassingen te bieden, maar dat is geenszins een reden om ze links te laten liggen.

Antonioni’s films staan – naast hun torenhoge kwaliteit – ook bekend om hun erg cerebrale toon, hun cynische benadering van het moderne leven en moderne morele waarden, en hun erg esthetiserende stijl. Laat dat nu ook een hoop omschrijvingen zijn om Il Maestro del Cinema Moderno samen te vatten: wie komt voor spektakelwaarde of een inkijk in het persoonlijke leven van de man, zal van een kale reis terugkomen – zijn relatie met actrice en muze Monica Vitti wordt slechts heel terloops aangeraakt. Zelfs de vele kritiek die de meester van de moderne cinema tijdens zijn loopbaan te verduren heeft gekregen, blijft – en dat vonden we een tikkeltje jammer – grotendeels achterwege. Wie echter meer wil weten over de context waarin Antonioni zijn ideeën op pellicule pleurde, krijgt een gedetailleerde tekening van de omstandigheden en het milieu waarin de man zijn oeuvre bij elkaar filmde.

Strikt chronologisch is deze expo niet: er wordt geopend met Antonioni’s befaamde trilogie over vervreemding en verveling in de moderne wereld, en zijn vroege periode met (weliswaar al bijzonder eigenzinnige) neorealistische films komt pas net voor het einde aan bod. Tussendoor zoomt de Bozar in op Il Deserto Rosso, en vooral op Blow-Up en Zabriskie Point, andere sleutelfilms in Antonioni’s oeuvre. De documentatie daarvan is bijzonder uitvoerig, gaande van filmfragmenten en setfoto’s tot scenario’s met aantekeningen, dagboekfragmenten en niet in het minst een grote collectie aan brieven die Antonioni ontving van andere regisseurs, acteurs, critici en schrijvers.

Het is meteen wat het meest opvalt aan het beeld dat Il Maestro del Cinema Moderno van zijn subject ophangt: Michelangelo Antonioni was niet zomaar een filmmaker, Michelangelo Antonioni was een artiest, en past dan ook in een milieu van andere artiesten. Een groot deel van wat de tentoonstelling te bieden heeft, bestaat uit brieven en telegrammen van grote namen uit de filmwereld als Federico Fellini, Martin Scorsese of Alain Delon, maar ook van auteurs als Umberto Eco, die Antonioni wilde betrekken bij de verfilming van In de Naam van de Roos, of Julio Cortázar, de (overigens veel te weinig gelezen) Argentijnse schrijver van het kortverhaal waarop Blow-Up werd gebaseerd. Verder passeren ook nog intellectuele namen als Italo Calvino en Roland Barthes de revue; Antonioni mag dan geen publieksfilmer geweest zijn, zijn invloed in de culturele wereld van toen en nu staat buiten kijf.

Het hoeft dan ook niet te verbazen dat Antonioni zich behalve cinema ook met andere media bezighield, en in de zaal die rond Blow-Up draait, wordt er dan ook dieper ingegaan op Antonioni’s werk als schilder, waarbij hij zich liet beïnvloeden door kunstenaars als Jackson Pollock, Mark Rothko en Giorgio Morandi (over wiens werk momenteel ook een expositie loopt). Dat resulteerde in een verzameling abstracte kunstwerken die bekend staan als Montagne Incantate (Betoverde Bergen), en net als de uitvergrotingen die het hoofdpersonage van Blow-Up maakt van één bepaalde foto, bieden de schilderijen eerder een blik op vormloze details dan op een betekenis gevend geheel.

Antonioni’s uitstap naar de schilderkunst blijft (gelukkig) eerder een kanttekening bij zijn werk als cineast, want – laat ons eerlijk zijn – het is nog steeds de filmische output van de Italiaanse regisseur die het indrukwekkendst én het mooist is. Dat laatste geldt misschien wel vooral voor L’Avventura, La Notte en L’Eclisse, die samen de trilogie vormen waarmee Il Maestro del Cinema Moderno opent. De tijdloze esthetiek van Antonioni’s films uit de vroege jaren ’60 wordt schitterend gevat in dit gedeelte van de tentoonstelling, en films als L’Avventura en La Notte blijven dan ook prachtige kunstwerkjes die meer dan zestig jaar na hun release eindeloos fascineren.

Net als de films van Antonioni zelf, is deze expo in de eerste plaats weggelegd voor de liefhebbers, maar dat wil niet zeggen dat er voor de anderen niets te rapen valt: zelfs wie weinig vertrouwd is met het werk van de Italiaan zal toch door een bepaald onderdeel van Antonioni’s oeuvre geprikkeld worden. Ondanks een vaste thematiek worden de films die hij heeft gemaakt immers gekenmerkt door verscheidenheid; van het esthetische existentialisme van L’Avventura over het expressionisme van Il Deserto Rosso tot de kronieken van popcultuur die Blow-Up en Zabriskie Point zijn, telkens opnieuw zette Antonioni het om in relevante en ijzersterke cinema. U moest al weg zijn, verdorie.

Michelangelo Antonioni: Il Maestro del Cinema Moderno loopt nog tot 8 september in Bozar in Brussel.
E-mailadres Afdrukken