Banner

Oguz Atay

De wereld in stukken

Andreas Delanoye - 11 januari 2012

De enige Turkse schrijver die bij de meeste lezers van hier enige herkenning oproept, is Nazim Hikmet, vooral bekend van zijn fenomenale gedichten. Nu is ook een andere mijlpaal in de Turkse literatuurgeschiedenis vertaald: Het leven in stukken van O?uz Atay. Veel had de in 1934 geboren man niet geschreven toen hij op drieënveertigjarige leeftijd stierf en het meeste daarvan werd ook pas later echt gewaardeerd. Dit boek zal liefhebbers van de experimentele vorm bekoren, maar of het velen inhoudelijk kan beklijven is een andere vraag.

{image}Het leven in stukken is een boek dat ontstond begin de jaren zeventig van de twintigste eeuw. Dit was een periode van politieke instabiliteit in Turkije en er ontstonden dan ook meerdere sociaal geëngageerde romans, maar steeds in een traditionele esthetiek en met realistische inslag. De grote verdienste van Atay, oorspronkelijk ingenieur van opleiding, ligt in het doorbreken van dit patroon. Zijn vernieuwende kracht is van groot belang geweest voor de huidige Turkse literatuur. Het hoeft echter niet te verwonderen dat het boek bij zijn verschijnen geen behoorlijke ontvangst kende. De grote erkenning kwam er pas tien jaar later, waarbij het boek voornamelijk door analysten van de literaire vorm, maar ook door lezers die zich herkenden in Atays beschrijving van "griplozen" (de oorspronkelijke titel van het boek) werd verheven tot zijn huidige cultstatus. Wat de auteur met "griplozen" bedoelt, kan misschien vaag gedefinieerd worden als mensen die niet in staat zijn "vol te houden". Ze zijn zelfbewust en contemplatief, doch met gebrek aan zelfvertrouwen, wat hen ongeschikt maakt voor condities gebaseerd op rivaliteit en competitie.

Het verhaal is deels gebaseerd op Atays eigen leven. Hij vertelt het verhaal van de ingenieur Turgut die op zoek gaat naar de reden van de zelfmoord van zijn vriend Selim. Ironie en soms zelfs cynisme kleuren het tragische verhaal van een man die zichzelf de dood instuurt. Het graven in Selims verleden vormt voor Turgut, hoewel initieel heel choquerend, een aanleiding om zelf zijn verleden te openen. Op die manier is het een echte bildungsroman, hoewel het verhaal continu onderbroken wordt door referaten aan historische personen, denkbeeldige gesprekken met doden en parodische reconstructies van het verleden van Turkije. Dit laatste vertegenwoordigt een belangrijk deel van het boek: de geschiedenis herschrijven. De geschiedenis van zijn land is een onderwerp dat hem nooit in de steek zou laten, getuige daarvan zijn laatste en onafgewerkte epos met als werktitel "De ziel van Turkije". Hoewel geen geschiedkundige roman, is er toch het hogere doel van De wereld in stukken om een historisch bewustzijn te creëren.

De grote significantie van De wereld in stukken binnen de moderne Turkse fictie ligt voor een belangrijk stuk in het feit dat Atay erin geslaagd is het modernisme te incorporeren. Dat hij stukken zonder leestekens afwisselt met opsommingen, verhalen vertelt in verhalen en het verleden laat opdoemen in het heden onder de vorm van satirische heldendichten zijn allemaal technieken die schatplichtig zijn aan de Westerse literatuur zoals die van Joyce, een van Atays grote inspiratoren.

De wereld in stukken is kortom een boek vol stemmen en discours in meerdere stijlen, van werelden die met elkaar in botsing komen. Zowel wat er wordt verteld als hoe dat wordt gedaan is van tel. Het experimentele karakter kan voor veel lezers van nu nog altijd boeiend zijn. De geschiedenis en politiek zijn echter zonder meer deel van het boek, wat moeilijk is voor buitenstaanders, zeker binnen het modernistische literaire kader. Tot slot dient de grote verdienste van beide vertaalsters vermeld, die dit huzarenwerk toegankelijk hebben gemaakt voor de Nederlandse lezer.

E-mailadres Afdrukken