Banner

Dirk Verhofstadt

In gesprek met Etienne Vermeersch

John Cossement - 29 april 2011

Dirk Verhofstadt en Etienne Vermeersch, twee gelijkgestemde zielen gebeten om te weten, trokken zich tien dagen terug in Toscane, hielden, af en toe onderbroken door een bezoek aan de plaatselijke culturele schatten, een rigoureus werkschema aan en kwamen terug met een uitermate fascinerend vraaggesprek van iets meer dan 400 bladzijden.

De twee atheïsten buigen zich in het interviewboek grotendeels over het lijk van God: Vermeersch wordt al ongelovig in de poësis maar toch maakt hij à la Kierkegaard een sprong naar God om zijn morele waarden te funderen en hij treedt in bij de jezuïeten. Vijf jaar later verlaat hij de religieuze orde en stelt tijdens zijn studies Klassieke Filologie en filosofie vast dat hij totaal ongelovig is geworden. Sindsdien nagelt Vermeersch ten gepaste tijde, uit mededogen met de miljarden slachtoffers die religie al op haar conto heeft, de morele blindheid en het dogmatische, achterlijke en reactionaire denken van het geloof aan de schandpaal.

De ethicus Vermeersch, behorende tot het kamp van de strijdbare atheïsten, is niet radicaal maar gelooft in geleidelijkheid. Hij richt daarbij niet alleen zijn pijlen op de Kerk want of het nu een geloof in reïncarnatie, homeopathie of het stalinisme is, Vermeersch neemt geen blad voor de mond en is streng voor de excessen van alle –ismen en voor elke vorm van nonsens en pseudowetenschap. Ridiculiteiten als de onsterfelijkheid van de mens gaat hij met spot te lijf en hij maakt zich oprecht kwaad wanneer mensen, niet gehinderd door enige ernstige feitenkennis, sullige of ronduit onzinnige uitspraken, zoals de onmogelijkheid van een moraal zonder God, doen.

Tegenstanders zeggen dat de vaak gecontesteerde Vermeersch, dit jaar nog bedacht met de tweejaarlijkse Prijs Vrijzinnig Humanisme, op de god-is-dood-tegel blijft surplacen maar niets is minder waar. Aan het woord is een begeesterd verteller die quasi docerend en zonder in sloganeske taal te vervallen een betoog afsteekt voor een kunstmatige wereldtaal, het fascisme van het Vlaams Belang ontmaskert, zijn liefde voor de wiskunde, Spinoza en Bach bezingt en thema’s als stemplicht, evolutietheorie, communautaire problemen, dierenrechten, kapitalisme en bankencrisis uiterst rationeel aansnijdt.

Etienne Vermeersch demonstreert met gevoel voor nuance dat losgeslagen nationalisme, naast religie, een beuzelarij is en pareert daarbij, zonder de negatieve kanten van de wetenschap (atoombom, overbevolking, milieucrisis) uit het oog te verliezen vaardig de aanvallen van religie en de postmodernisten op de wetenschap. De minste tegenspraak in religie ontgaat hem niet (zo kent hij de Bijbel en de Koran stukken beter dan de volgelingen ervan, waardoor hij steeds de vloer aanveegt met tegenstanders in debatten) en hij poneert ook een mening over ’banalere’ aangelegenheden: u kunt als lezer van dit denkavontuur met de standpunten van Vermeersch al dan niet akkoord gaan maar u zult verdomd van goeden huize moeten zijn om bijvoorbeeld zijn argumenten inzake de hoofddoekenkwestie te ontkrachten. De opiniemaker zelf vindt dat de Eva Bremsen en andere progressieve voorvechtsters van vrouwenrechten nu met hun verweer tegen een hoofddoeken- en burkaverbod verraad plegen tegenover hun islamitische seksegenoten. Daarbij maakt hij brandhout van cultuurrelativisten en geeft verklaringen voor de superioriteit van de hedendaagse Europese cultuur tegenover de Arabische cultuur.

Wat ook opvalt, is dat Vermeersch erin slaagt ingewikkelde zaken zoals de uitdijing of het einde van het heelal bevattelijk uit te leggen. Zijn denken is rechtlijnig, ongemeen schrander en scherp, ondubbelzinnig en maatschappelijk relevant; een streven naar een maatschappij die steunt op een solide wetenschappelijke basis en universele mensenrechten en waarbij verantwoordelijkheid, zelfontplooiing en –beschikking primordiale waarden zijn, is een van de centrale thema’s van dit tweegesprek. De bevolkingsexplosie (de zesde massa-extinctie komt gevaarlijk dichterbij) en het feit dat de mens niet wil inzien dat die groei niet verder kan, drijven Vermeersch tot wanhoop.

Er wordt genamedropt alsof het niets kost en gegoocheld met Arabische Koranbegrippen en citaten in vreemde talen. Veel wordt verklaard in — het gevaar van indigestie loert ietwat om de hoek — een kloek notenapparaat met honderden namen en vertalingen van de citaten maar als een ware uomo unversalis etaleert de professor-emeritus een onwaarschijnlijk grote eruditie. Tegen het argument als zou de opiniemaker Vermeersch betweterig zijn, valt in te brengen dat hij ook niet alle antwoorden heeft als verder onderzoek en maatschappelijke discussie, bijvoorbeeld in het geval van ’positieve’ eugenetica, nodig blijven. Maar dat er verder, in de traditie van de Verlichting, onttoverd moet worden, staat vast. In gesprek met Etienne Vermeersch is, in de geest van Karl Popper, een zoektocht via twijfel naar waarheid en een warm pleidooi voor niet-aflatend wetenschappelijk onderzoek.

De voortreffelijke interviewer, lid van de progressief-liberale denktank Liberales en zelf een baken van kennis, heeft zich heel grondig voorbereid, maar Vermeersch durft hem al eens terecht te wijzen. Vrijdenker Verhofstadt, heeft het even moeilijk met een schopenhaueriaanse Wille zum Leben-bespiegeling van Vermeersch, die stelt dat het leven gewoon gebeurt en de mens zich graag een zin laat aanpraten. Heel af en toe gaan interviewer en geïnterviewde verbaal in de clinch, maar bijna altijd is het een gewiekst een-tweetje tussen twee gedreven denkers; Verhofstadt geeft de assist waarna Vermeersch de bal onhoudbaar in de winkelhaak der redelijkheid trapt.

De denker is karig met informatie over zijn eigen leven maar in de slotbladzijden is ruimte voor persoonlijke gedachten over zijn mogelijke euthanasie en dood. "The best is yet to come", volgens Verhofstadt in een radio-interview en dat mogen we hopen. Na twee hartinfarcten weet de 77-jarige moraalfilosoof zelf ook dat het einde niet zo lang meer op zich zal laten wachten. Op een dag zullen we Etienne Vermeersch missen.

E-mailadres Afdrukken