Banner

Elias Canetti

De fakkel in het oor

Andreas Delanoye - 27 april 2011

De autobiografie van Elias Canetti (1905-1994) bestaat uit drie delen waarvan de Nederlandse vertalingen bij Privé-domein verschenen zijn. De fakkel in het oor, het tweede deel, is nu in een goedkopere editie te krijgen in het AP-domein. Deze reeks met interessante klassiekers (van De toverberg tot Het boek der rusteloosheid) is een mooi initiatief en de nieuwste aanwinst is zonder meer een voltreffer.

{image}

Geboren in Bulgarije uit joodse ouders had Elias Canetti een bewogen jeugd. De idyllische beginjaren in de Bulgaarse stad Ruse en het vele verhuizen erna (o.a. naar Engeland, Wenen en Zürich) worden beschreven in De behouden tong (1977), het eerste deel van zijn autobiografie. Canetti schreef in het Duits, hoewel hij lang in Engeland woonde en in 1952 de Britse nationaliteit aannam. De schrijver was voor de Tweede Wereldoorlog naar Londen vertrokken en heeft daar tot 1970 geleefd. De laatste twintig jaar van zijn leven leefde hij voornamelijk in Zürich.

De eerste twee delen van zijn autobiografie, De behouden tong en De fakkel in het oor (1980), waren bestsellers tijdens Canetti’s leven en hebben zeker bijgedragen tot het feit dat hem in 1981 de Nobelprijs voor de Literatuur werd toegekend. Het eerste deel, dat de ondertitel Geschiedenis van een jeugd draagt, betekende zijn wereldwijde doorbraak. De grote heterogeniteit van zijn ander werk maakt het misschien minder toegankelijk. Canetti’s satirische debuut Het martyrium (1935) is een van de grote romans van het vroege modernisme, een avant-gardistisch werk, beangstigend en komisch tegelijk. Het gaat over de isolatie en blindheid voor de werkelijkheid van de intellectueel die het geschreven woord, de wereld in zijn hoofd, belangrijker vindt dan al het andere en als gevolg daarvan op de werkelijkheid stukloopt. Massa en macht (1960) is Canetti’s onbetwiste hoofdwerk: een cultureel antropologische studie die een diepgaand inzicht biedt in de verleiding door ideologieën. Op basis van dit werk is hij vaak eerder als psycholoog dan als bellettrist beschouwd.

In De fakkel in het oor beschrijft Canetti de periode tussen 1921 en 1931, waarin hij zich in Frankfurt, Wenen en Berlijn bevindt. Het boek begint met de verdrijving uit het paradijselijke Zürich, waarna het gezin terechtkomt in “Pension Charlotte” te Frankfurt. In de beschrijving van de gasten van dit pension toont Canetti zich reeds als mensenkenner die in zijn vroege jaren systematisch bizarre en groteske karakters in zich heeft opgenomen. Er wordt verslag gedaan van zijn studie in de chemie aan de universiteit van Wenen en van de bonte mengeling mensen die hij ontmoet. Deze portretten onderscheiden zich overigens niet door hun vriendelijkheid tegenover de beschrevenen, maar wel door grote psychologische scherpzinnigheid. Onder hen is er wel één iemand die hij bejubelt: zijn toekomstige vrouw Veza Taubner-Calderon. De lezingen van Karl Kraus spelen een cruciale rol in hun ontmoeting. Naar deze belangrijke stem uit het interbellum verwijst de titel voor een stuk: Die Fackel was het tijdschrift van Karl Kraus. De stem van Kraus heeft zijn aandacht op veel zaken gevestigd, hem geschoold, “het oor geopend”. Tijdens de maanden in Berlijn, met interessante contacten zoals met Berthold Brecht, zal dit geloof overigens wat tanen. Uiteraard weerspiegelt een autobiografie ook politieke verhoudingen, maar Canetti’s levensgeschiedenis wordt nooit stichtelijk.

De beschreven periode tussen ’21 en ’31 vormde een cruciale episode in de ontwikkeling van Canetti’s schrijverschap. Getuige daarvan de aanzetten tot Massa en macht, waarvan de kiem zou liggen in zijn getuige zijn van de arbeidersdemonstratie in Frankfurt na de moord op Walther Rathenau. Tegelijk leveren de eerste twee delen van de autobiografie een voorgeschiedenis op Het martyrium met zijn wereldvreemde protagonist. Zo is De fakkel in het oor als het ware een tegenboek, omdat het laat zien hoe een ik in de confrontatie met de wereld en haar krachten geleidelijk ontplooit en vorm krijgt en een realiteitsgehalte en universaliteit bereikt die op geen enkele manier bellettristische constructies zijn.

Canetti heeft van zijn eigen levensgeschiedenis gezegd dat “er veel te gissen en te raden moet zijn”, en inderdaad zit de autobiograaf vaak goed verborgen. Naargelang het boek vordert, komen we minder over de schrijver te weten. In zekere zin is het een autobiografie zonder autobiografisch subject. Dit in tegenstelling tot De behouden tong, dat nog een echte autobiografie is. In Het ogenspel (1985), het slotstuk van de trilogie, duidt hij zijn ware intentie: “Weergeven: je leven als acteur”. En waartoe? Om alles te onthouden en het te behoeden voor de dood van het vergeten. Canetti komt in de jaren twintig in aanraking met het Gilgamesj-epos en vindt er een plastische uidrukking in voor zijn vijandschap tegen de dood. Ook de vorm van de autobiografie biedt een mogelijkheid om de namen van de eigen doden (en ook die van zichzelf) te bewaren en op die manier de dood te overwinnen. De dood is een centraal thema, waarbij het vroegtijdig en qua oorzaak onbekend overlijden van zijn vader een rode draad doorheen de boekdelen vormt. Daartegenover staat de worsteling met de moederfiguur als een alternatief thematisch complex.

Qua opbouw zijn er een aantal gemeenschappelijke elementen te onderkennen tussen de drie delen van de autobiografie. Zo is elk deel een klassiek gesloten drama, afzonderlijk verdeeld in vijf afzonderlijke perioden. Door het gebruik van fictionaliserende vertelstrategieën krijgt de lezer het gevoel dat er een levensroman geconstrueerd wordt. In zijn taalgebruik is Canetti een vrij conservatief schrijver, in de zin dat het hem om duidelijkheid gaat. Luciditeit was een hoge deugd bij het schrijven. Hij deelde de taalscepsis van de twintigste eeuw niet en liet zich daarin onder andere inspireren door zijn grote voorbeeld Stendhal. Helaas loopt de vertaling van Theodor Duquesnoy soms wat stroef.

Canetti biedt in De fakkel in het oor een unieke leeservaring. Het leven dat hij beschrijft is zo interessant, ook in het licht van de andere romans, en de mogelijkheid tot reflectie die het biedt over de vorm van de autobiografie is dermate prikkelend dat dit boek dat nu zo goedkoop te krijgen is, zonder meer valt aan te bevelen.

E-mailadres Afdrukken