Banner

Karel van het Reve

Verzameld werk deel 5

Andreas Delanoye - 02 februari 2011

De Nederlandse letterkundige en essayist Karel van het Reve stierf ruim tien jaar geleden. Tot voor kort was het grootste deel van zijn oeuvre niet meer in de boekhandel verkrijgbaar. Daar komt met de uitgave van een Verzameld werk bij Van Oorschot nu gelukkig verandering in. In deel 5 zit o.a. zijn bekende Geschiedenis van de Russische literatuur vervat.

Eind 2008 begon de uitgave van dit Verzameld werk. Het is de Stichting Karel van het Reve die het geld via particulieren bijeen bracht voor het bezorgen van de werken. Onder andere Arnon Grunberg, een groot idool van de schrijver, gaf het goeie voorbeeld door een grote som te doneren. Hij spoorde zijn eigen fans overigens aan het Verzameld werk aan te schaffen. Tegen eind 2011 moet het zevende en laatste deel in de boekhandel liggen.

Het Verzameld werk is chronologisch opgevat en deel 5 omvat de jaren 1981 tot 1985. Naast de Geschiedenis van de Russische literatuur werden in die jaren ook twee essaybundels gepubliceerd: Freud, Stalin en Dostojevski en Afscheid van Leiden. Tot 1983 was van het Reve hoogleraar Slavische letterkunde aan de Rijksuniversiteit Leiden. Daarnaast omvat het boek nog bijna tweehonderd pagina’s ongebundelde artikelen waarin voor de liefhebbers mooie ontdekkingen vallen te doen.

Freud, Stalin en Dostojevski bevat een zestiental essays met hoofdzakelijk Rusland en zijn schrijvers (hoewel soms indirect, zoals in het hilarische "Tolstoj de Amerikaan") als onderwerp. Hierbij integreert hij eruditie en eigenzinnigheid tot een wervelende mix die bij publicatie soms controverse veroorzaakte. Sociaal-maatschappelijke commentaar vindt op subtiele wijze ingang en wordt nooit pedant. Met een groot gevoel voor humor, zonder ooit sarcastisch te worden, schopt hij tegen heilige huisjes of hekelt hij modeverschijnselen waarvan hij aanvoelt dat ze weinig te betekenen hebben. Naast de soms scherpe kritiek wordt telkens ook gezegd wat goed is en wat een meerwaarde heeft. Het is deze eerlijkheid die de essays een menselijk gezicht geeft.

Zo trekt van het Reve van leer tegen de schrijver Dostojevksi. Hij schaart zich achter Nabokov in diens aversie voor hem, maar in tegenstelling tot Nabokov is van het Reve bescheiden genoeg om niet te willen bewijzen dat Dostojewski een minderwaardig schrijver is. Hij laat dit bij zichzelf berusten op een vooroordeel en komt daarna aanzetten met harde argumenten tegen de grootmeester. Nabokov zelf ontspringt de dans ook niet, en wordt op basis van zijn Lectures on literature als docent onder vuur genomen. Tegelijk komt echter van het Reves respect voor deze grote schrijver naar boven.

In alle teksten voel je dat er een wetenschapper aan het woord is die belang hecht aan logica. Getuige daarvan zijn de systematische opbouw, de structurering van het materiaal of de talrijke voorbeelden die als bewijsvoering dienen voor een geponeerde stelling. Dit vinden we bijvoorbeeld terug in het genadeloos blootleggen van Freuds veronachtzaming van bepaalde biografische feiten in het leven van Dostojevski om een psychoanalytische theorie over diens epilepsie te staven. Of evengoed in het opsommen van vertalings- en andere fouten in de brieven van Marx.

De helderheid van zijn betogen maken de essays vlot leesbaar. Het taalgebruik is eenvoudig en mijdt alle vaagheid, waardoor er nooit sprake is van nodeloze complexiteit. Als lezer hou je naast wat besproken wordt, ook telkens veel over aan de manier waarop de teksten geschreven zijn. Dezelfde krachtlijnen blijven bewaard in de tweede essaybundel van deel 5, Afscheid van Leiden. De veelheid aan kwinkslagen, spitsvondige uitweidingen en vooral interessante onderwerpen maken ook deze bundel tot schitterend leesvoer. Het hoeft niemand die Karel van het Reve gelezen heeft te verbazen dat hij in 1982 de P.C. Hooftprijs kreeg voor zijn essays.

Zijn wantrouwen tegen elk geloof en iedere doctrine maakt van het Reve universeel relevant. Dat elk intellectueel op even kritische wijze en met dezelfde zin voor taal moge polemiseren om, zoals Karel van het Reve, elementaire menselijke waarden in de samenleving in ere te houden. Hij vormt op die manier een asymptoot waarnaar elk academicus van vandaag zou moeten streven.

Als hoogleraar Slavistiek is Karel van het Reve heel verdienstelijk geweest als vertaaldocent. Hij heeft veel Toergenjev vertaald en daarvoor ontving hij in 1979 de Martinus Nijhoffprijs. Zijn bekendste vakpublicatie is de in 1985 verschenen Geschiedenis van de Russische literatuur van Vladimir de Heilige tot Anton Tsjechov, waaraan hij tientallen jaren heeft gewerkt. Het werk blinkt werkelijk uit in eruditie én toegankelijkheid, wat het tot een absolute referentie maakt. In zijn inleiding vermeldt van het Reve waar hij naartoe wil, afwijkend van de doorsnee literatuurgeschiedenissen, en tegelijk maakt hij komaf met de mogelijke kritiek dat zijn boek te anekdotisch zou zijn opgevat. Er zitten te veel boeiende aandachtslijnen in om hier te benoemen, maar neem aan dat het voor iedereen die geïnteresseerd is in de Russische letteren een absolute must is. Dit boekdeel alleen vormt eigenlijk al voldoende reden om het vijfde deel van het Verzameld werk aan te schaffen.

Om de omstandigheden volledig optimaal te maken heeft uitgeverij Van Oorschot geen moeite gespaard om deze uitgave in dundruk met leeslint prachtig vorm te geven. In de annotaties achterin zijn de nodige toelichtingen en vertalingen van buitenlandse citaten opgenomen wat het leesgemak nog vergroot. Een enorme meerwaarde heeft ook het verklarende personenregister, dat je toelaat om het boek ook op een andere manier te savoureren. In alle opzichten is dit dus een boek dat ook niet-specialisten zouden moeten beproeven. Je zal je als lezer verkwikt voelen!

E-mailadres Afdrukken