Banner

Baltasar Gracián

De Criticon of de kunst van het leven

Jurgen Boel - 30 oktober 2009

Zelfhulpboeken hebben vaak een mystieke air. Of het nu om beloftes gaat dan wel om regels, steevast beweren ze een eeuwenoude wijsheid in zich te dragen die nu — oh wonder boven wonder — ook voor niet-ingewijden beschikbaar is en die het leven van deze laatste naar ongekend geluk en succes zal leiden.

De Criticon of de kunst van het leven is een oud boek (zeventiende eeuw) en draagt de belofte van geluk in zich, maar daar houdt elke vergelijking met moderne rommel ook op. Dit werk in drie delen is immers een morele handleiding die wijst op hoe een goed en christelijk leven steeds de deugd in het midden houdt en zich niet aan excessen overgeeft. De allegorische vertelling, aan de hand van het levensverhaal van twee pelgrims, wil een stichtend verhaal zijn en een waarschuwende vinger voor hen die zich dreigen over te geven aan de zintuiglijke geneugten van het leven.

Vreemd genoeg werd dit werk de auteur, de Spaanse jezuïet Baltasar Gracián, niet in dank afgenomen. Zijn leven lang zou Gracián zich van (doorzichtige) pseudoniemen bedienen om zijn verschillende werken te publiceren, waarvan het bekendste ongetwijfeld Handorakel en de kunst van de voorzichtigheid is. In dit kleine boekje dat driehonderd aforismen bevat, ontpopt Gracián zich tot een scherp waarnemer van het menselijk gedrag, waardoor hij niet geheel onterecht als een christelijke Machiavelli bestempeld wordt. In tegenstelling tot deze laatste weert Gracián de moraal niet, al deelt hij wel een fundamenteel wantrouwen tegen de mens.

Ook in De Criticon of de kunst van het leven vormt het wantrouwen tegenover de medemens de rode draad. Een deugdzaam man is zeldzamer dan een schitterende diamant, een deugdzame vrouw is zelfs onbestaande, of het zou de incarnatie van bijvoorbeeld wijsheid moeten zijn. Het is een harde les die Graciáns hoofdpersonages leren tijdens hun levensreis, al krijgt in het bijzonder de naïeve Adrenio het hard te verduren. In tegenstelling tot zijn compagnon en reisgezel Critilo, laat Adrenio zich immers gemakkelijk verschalken door de vele listen en leugens van de dwaasheid.

Adrenio staat dan ook symbool voor de onschuld die schijnbaar zonder vader of moeder tot leven kwam en van alle menselijke contact verstoken opgroeide op een eiland. Bij aanvang van het eerste deel redt hij de schipbreukeling Critillo, symbool voor de wijze mens, het leven waarna hij deze zijn wonderlijke levensverhaal vertelt. Critillo werd door een verraderlijke kapitein overboord gegooid en hoopt ooit opnieuw verenigd te worden met zijn geliefde, Felissinda, en hun ongeboren kind. Na eeuwige vriendschap gesloten te hebben, besluit Adrenio de geborgenheid van zijn eiland te verlaten om Critillo te helpen diens vrouw en kind te vinden.

Het boek dat opgedeeld is in drie delen, behandelt achtereenvolgens "de lente van de kinderjaren en de zomer van de adolsecentie", de "wijsgerige beschouwingen van een beschaafd man in de herfst van zijn leven" en tot slot "in de winter van de ouderdom". Hierbij krijgt elke levensfase te kampen met de verlokkingen van een dwaas en lui leven gesymboliseerd door een indrukwekkende schare aan monsters, vreemde figuren en tot de verbeelding sprekende plaatsen alsook met de pracht en beloning die een deugdzaam en wijs leven behelzen.

Het allegorische karakter van het werk zorgt voor een surreële stoet aan bonte personages die het pad van beide pelgrims kruisen. Gracián maakt hierbij talloze malen gebruik van woordspelingen, symbolen en gebruiken die bij de moderne lezer weinig gekend zijn. Een uitvoerig notenapparaat brengt hier gelukkig soelaas net als bij de vele verwijzingen naar tijdsgenoten en historische figuren die heden ten dage vooral bij geschiedkundigen een belletje zullen laten rinkelen.

De allegorie is tegenwoordig een nog weinig gebruikte verhaaltechniek, vooral wanneer deze gekoppeld wordt aan een morele levensles. Dat De Criticon of de kunst van het leven desondanks nergens echt verouderd aandoet, pleit voor Graciáns waarde als auteur en chroniqueur van de menselijke dwaasheden en voor zijn waarschuwing om behoedzaam door het leven te gaan. Het is geen vrolijke boodschap, maar ze is nog steeds even relevant als tijdens het verschijnen van het boek een slordige driehonderdvijftig jaar geleden.

E-mailadres Afdrukken