Banner

Giuseppe Tomasi di Lampedusa

De tijgerkat

9.0
Andreas Delanoye - 11 april 2013

Met de recentste herdruk van De tijgerkat, opgenomen in de goedkope Salamander-reeks van uitgeverij Athenaeum, wordt een literair meesterwerk nu nog breder toegankelijk. Giuseppe Tomasi di Lampedusa schetst in zijn enige roman een historisch kantelmoment dat als achtergrond dient voor een meer universeel verhaal over de vergankelijkheid der dingen.

De tijgerkat kan gerust een van de grote klassiekers van de moderne Italiaanse literatuur worden genoemd. De ontstaansgeschiedenis van het boek geeft hieraan extra zwier. Giuseppe Tomasi di Lampedusa (1896-1957) was de laatste telg van een illuster geslacht. Zijn rijkdom liet hem toe zijn hele leven weinig anders te doen dan te reizen en te lezen. Schrijven bleef beperkt tot af en toe een stuk voor de krant. Nadat in 1943 zijn palazzo in Palermo werd gebombardeerd, kreeg hij een eerste schok, maar pas nadat hij met een dichtende neef van hem een literair festival aandeed, werd de lethargie doorbroken en begon hij zelf aan een roman. Het zou zijn enige worden, niet eens echt afgewerkt. Tomasi schreef er de laatste dertig maanden van zijn leven bijna dagelijks aan, om het vervolgens voor zijn dood niet uitgegeven te krijgen. De postume publicatie werd echter meteen een overweldigend succes, zowel in Italië als daarbuiten. Nog geen vier jaar later werd het boek onsterfelijk verfilmd door Luchino Visconti en de film Il gattopardo won op zijn beurt de Gouden Palm in Cannes. Hoewel prachtig, kan de film nooit een vervanging zijn voor het lezen van het boek.

De roman begint in 1860, het jaar van de landing van Garibaldi op Sicilië met als doel de eenmaking van Italië. Met deze politieke verandering zijn er ook veel sociale hervormingen op til. Zo representeren Don Fabrizio, bijgenaamd de Tijgerkat, en het hele huis Salina het verval van de feodale aristocratie, met al haar tradities. Met lede ogen moet de adel aanzien hoe de macht wordt overgenomen door de nieuwe burgerstand, gerepresenteerd door Don Calogero. Diens hebzucht, gebrek aan hogere idealen en boersheid staan in schril contrast met de onthechte diepgang en natuurlijke beschaafdheid van Don Fabrizio. Een tussenweg wordt gevonden door Don Fabrizio’s neef Tancredi Falconeri, de eeuwige opportunist, die trouwt met (het fortuin van) de bloedmooie Angelica, de dochter van Don Calogero. De dochters van Don Fabrizio verworden tot groteske oude vrijsters, aanhangsters van een holle religiositeit, waarin niet de minste levenskracht bewaard blijft. Don Fabrizio is vergroeid met de adellijke tradities en begrijpt dat deze eroderen. Zijn houding is er echter niet alleen een van verknochtheid, hij is tegelijk ook heel sceptisch, de eerste om er de benepenheid met ironie van te doorprikken. Deze dubbelhartigheid is des te menselijker en wordt met grote empathie beschreven.

Oorspronkelijk concipieerde Tomasi di Lampedusa zijn roman als Ulysses. Het boek had vierentwintig uur uit het leven van zijn adellijke overgrootvader, het model voor Don Fabrizio, moeten beslaan. Uiteindelijk koos de auteur toch voor verschillende tijdsfragmenten, waaronder de dood van Don Fabrizio twintig jaar na de opening van het boek en het ontluisterende slot in 1910. Hoewel aan de bestaande fragmenten nog wel het een en ander zou zijn toegevoegd had Tomasi langer geleefd, toch maakt De tijgerkat geen onaffe indruk. Als historische roman gaat het boek verder dan de politieke omwenteling, verder dan de clash tussen aristocratie en burgerij of tussen conservatisme tegenover moderniteit. Op het diepste existentiële niveau gaat het boek over de vergankelijkheid van alle dingen, de illusie van elk streven. Vandaar de melancholische toon van droefenis in het boek. De lezer ervaart een oproep tot verwondering in de sensualiteit van de mens, de natuur, in de troost die verdieping kan bieden in wetenschap en kunst.

Tijdloos zijn de bedwelmende beschrijvingen van het Siciliaanse landschap, zonder ooit sentimenteel te worden. Deze en het intermezzo waarin pater Pirrone zijn familie bezoekt, doen overigens sterk denken aan sommige kortverhalen van die andere grote Siciliaanse schrijver Luigi Pirandello. Ook de interieurs ontsnappen niet aan de vlotte pen van Tomasi. Hoewel de auteur een variëteit aan stijlen hanteert, is toch duidelijk dat hij de helderheid van Stendhal hoogacht. In het combineren van verschillende genres en het bieden van meerdere perspectieven toont zich een meesterschrijver. De oorspronkelijke plaats van De tijgerkat in uitgeverij Athenaeums Grote Bellettrie-reeks is meer dan gerechtvaardigd. De veelgeprezen vertaling van Anthonie Kee, met diens uitstekende nawoord en notenapparaat, is nu dus ook verkrijgbaar in een goedkopere herdruk.

E-mailadres Afdrukken