Banner

Luis de Camoes

De Lusiaden

7.0
Andreas Delanoye - 05 april 2013

Met de vertaling van Os Lusiadas van Luis de Camoes wordt een belangrijk renaissancewerk voor de Nederlandstalige lezer ontsloten. Met een riant, wetenschappelijk aandoend nawoord, een uitgebreid notenapparaat en een namenregister is er alles aan gedaan om dit prachtig boek het gewicht te verlenen dat het toekomt. Vraag blijft echter of De Lusiaden een modern lezerspubliek kan aanspreken.

alt

De naam Luis de Camoes duikt meestal op in de context van de Portugese letteren. Zijn invloed en bekendheid daarbuiten zijn beperkt. Dit in tegenstelling tot bijvoorbeeld Dante, waarmee hij vaak wordt vergeleken. Niet alleen is de belangrijkste literaire prijs in de Portugese taal naar hem genoemd, men botst ook op Camoes bij het exploreren van Portugals grootste dichter van de twintigste eeuw: Fernando Pessoa. Diens mystiek-nationalistisch getinte bundel Boodschap zit vol referenties naar Camoes’ werk. Misschien wou Pessoa zich wel meten met zijn historische voorbeeld; een rivaliteit tussen de twee die dan weer mee vervat zit in Saramago’s boek Het jaar van de dood van Ricardo Reis. Wie naast De Lusiaden op zoek gaat naar ander vertaald werk van Camoes, zal weinig anders vinden dan de bundeling lyrische gedichten vertaald door August Willemsen, in 2007 uitgegeven onder de titel Ware voor zo lange liefde niet zo kort het leven.

Feit is dat de rijke 15de en 16de eeuw, gekenmerkt door ontdekkingsreizen, een intrigerende tijd vormen. Over het leven van Camoes (ca. 1524-1580) is veel minder met zekerheid te zeggen dan wat er aan mythevorming is bijgekomen. Het beeld van de onaangepaste, in eenzaamheid werkende en tragisch miskende kunstenaar is zeker niet correct. Een literaire verbeelding van het geromantiseerde beeld van de dichter is Het verboden rijk van Slauerhoff. Dat Camoes zijn rechteroog verloor in de strijd is zeker, maar dat hij werd verbannen uit Portugal en daarom verplicht was naar India te gaan, lang niet. Zijn eigen reis moet hem wel perfect in staat hebben gesteld om zich in zijn onderwerp in te leven. Een andere fabel is dat Camoes De Lusiaden zou geschreven hebben in een grot in Macau.

De Lusiaden, dat in 1572 werd uitgegeven, is niet alleen de belangrijkste bijdrage van Portugal aan de renaissance, het is tegelijk een werk dat mee de nationale identiteit construeert. In Portugal is het lezen van uittreksels uit Os Lusiadas verplichte kost in de humaniora, wat illustreert hoe sterk het werk tot het literaire erfgoed van het land behoort. De titel zelf betekent overigens niets minder dan “de Portugezen”. Een titel die past bij de inhoud van het epos, want het is meer dan een heldendicht over de ontdekking van India door de zeevaarder Vasco da Gama; Camoes schrijft over een reeks grote daden van een heel volk. Op die manier bezingt hij de grootheid van het Portugese imperium en de daadkracht van zijn stichters.

Het heldendicht gold in de renaissance als het meest vooraanstaande genre, teruggrijpend op de antieke voorbeelden van Homerus en Vergilius. Camoes moet een brede humanistische basis hebben gehad en vooral de Aeneïs goed gekend hebben. De analogie met De Lusiaden gaat veel verder dan het louter incorporeren van de antieke godenwereld. Het is echter wel door dit laatste gegeven dat het verhaal van Vasco da Gama een meer universeel perspectief krijgt: liefde overwint chaos. Verder bevat De Lusiaden alle typische aspecten van het epos; van veldslagen, over list en bedrog en ontbering, tot fatale liefde. Vormelijk is De Lusiaden opgebouwd uit zangen, zoals de Divina Commedia van Dante. Hexameters met een vast rijmschema werden in de vertaling blanke verzen, om recht te doen aan de inhoudelijke complexiteit. De verheven verteltoon is een gekend stijlkenmerk van toen.

Vertaler Arie Pos breekt in zijn nawoord een lans voor Camoes en stelt hem zelfs op het niveau van Dante, Cervantes, Shakespeare en Goethe. Of een werk als De Lusiaden het tegen deze monumenten kan opnemen, daarover kan gediscussieerd worden. Alle kennis, vernuft en vaardigheid van de renaissanceschrijver Camoes ten spijt, vandaag lezen we anders, de criteria zijn veranderd. Behalve een kleine groep liefhebbers van het episch heldendicht en specialisten, lijkt een nauwgezette lezing een intensieve opdracht die weinigen echt zal bekoren.

E-mailadres Afdrukken