Banner

Leo Samama

De taal van muziek – Hoorcollege over het begrijpen van muzikale ideeën en composities

8.0
Frida Dewitte - 21 september 2012

Moet men muziek begrijpen, of voelen? Voor wat klassieke muziek betreft zal dit vaak een vals dilemma blijken te zijn: niet zelden komt immers via het begrijpen het voelen. Een luisteraar die in het wilde weg probeert door te dringen tot een willekeurig klassiek repertoire, kan zich dus niet verschuilen achter het excuus dat het hem of haar “niets doet”. Wie immers niet aandachtig genoeg (of op de “juiste” manier) luistert, hoort de muziek niet zoals ze dient gehoord te worden. En hoewel op elke beleving van een individu niets af te dingen valt omdat ervaring nu eenmaal iets hyperpersoonlijk is, geeft Leo Samama in het bestek van ongeveer acht uren enkele dankbare handvaten mee om “beter te leren luisteren”.

Wie zegt “klassieke muziek”, zegt dikwijls “uitgedokterde structuren”, “zich herhalende thema’s”, “doorwerkingen” of “variatiereeksen”. Wie geen enkele notie heeft van wat deze begrippen betekenen, wordt misschien geraakt zuiver door de manier waarop melodieën of klanken zich manifesteren. De kans op verwondering neemt echter toe eenmaal men het metier van de componist leert doorzien: hoe twee thema’s uit de sonatevorm bij Haydn, Mozart of Brahms in een doorwerking met elkaar in aanraking komen bijvoorbeeld, of hoe Wagners leidmotieven in de opera’s onverwacht in een bepaalde context opduiken, het ene idee evocerend in contrast met een ander. Luisteraars die ongevoelig blijven voor structurele patronen die bijvoorbeeld terugkeren, of betekenisverschuivingen van bepaalde motieven (onder andere in de vorm van modulaties), ervaren de muziek ofwel als te complex, ofwel als nietszeggend. Componist en docent Leo Samama merkt echter terecht op dat ons gehoor tegenwoordig teveel is vastgeroest in een homofoon en melodisch kader: in de popmuziek is het telkens weer het opzoeken van de welluidendheid van de reine drieklank die de intuïtie haar zin geeft, zodanig dat we zijn beland in het belachelijke stramien van “luisteren met het verstand op nul”. Afschuwelijk is dat klassieke muziek het verwijt krijgt niet “met het verstand op nul” beluisterd te kunnen worden, terwijl elk weldenkend mens het er over eens is dat bijvoorbeeld cinema de intelligentie van de toeschouwer moet uitdagen. Waarom zou muziek dat dan niet mogen doen, zou het gegeven harmonie de evidenties niet mogen overstijgen en zou de architectuur van een bepaald werk niet wat ingewikkelder in elkaar mogen steken?

Leo Samama, eerder goed voor een aantal prachtige hoorcolleges over componisten (waaronder een fantastische vierdelige cd-box rond Mahler), is een schitterend spreker om deze materie onder handen te nemen. Hij heeft niet alleen het nodige inzicht, ook kan hij het luisterend publiek continu enthousiasmeren, blijft hij overzichtelijk, durft hij af en toe te parafraseren en bespreekt hij de muziekgeschiedenis volledig genoeg. Weliswaar moeten er over het bestek van acht uren keuzes gemaakt worden en vallen er zaken uit de boot, maar de grootste componisten komen aan bod. Toch is de titel van dit hoorcollege wat misleidend: iedereen wil tenslotte muzikale ideeën en composities begrijpen. De vraag is of de muziekhistorische duidingen die Samama geeft bij bepaalde tonale of vormelijke ontwikkelingen over de eeuwen heen effectief leiden tot een groter “begrip”: is het omdat men inziet wat de componist allemaal gedaan heeft binnen een werk, dat men hem begrijpt, appelleert aan zijn gevoel? Dit hoorcollege is dus niet de sleutel tot een meta-inzicht in de inhoud van muziek, voor zover dat al bestaat. Samama beperkt zich immers tot het toelichten van wat in de keuken van de componist allemaal gebeurt (en hij bewandelt dus niet de wetenschappelijke piste van waarom iets precies raakt): of een werk van bijvoorbeeld Anton Webern en Arnold Schönberg zich na dit hoorcollege dus beter laat “begrijpen”, is een mogelijk punt van discussie.

Typisch voor de hoorcolleges die verschijnen bij uitgeverij Home Academy (what’s in a name?) is overigens het hoge niveau van deze lesreeks: men moet absoluut geen specialist zijn alvorens te luisteren, want het jargon ligt Samama op de eerste cd kort toe. Wel wordt verondersteld op een actieve manier te kunnen meedenken met de spreker en te kunnen verder bouwen op wat voorafging: kortom wordt de luisteraar niet continu betutteld. Dat maakt het meevolgen voor iedereen aangenaam: elk van de acht schijfjes bevat een hele dosis kennis, waardoor een tweede keer luisteren zelfs mooi meegenomen kan zijn. Zijn geld is deze zelfstudiebox dus meer dan waard, zeker in een wereld waarin academische inschrijvingsgelden met ziender ogen blijven toenemen. Amper drie avonden in de sofa, en je bent een cursuspakket wijzer.

E-mailadres Afdrukken