Banner

Thomas Mann

Doctor Faustus

9.5
Andreas Delanoye - 13 juni 2012

Weinig boeken scoren op zo goed als alle criteria bovengemiddeld goed. Diegene die dat wel doen, zijn meestal bekende klassiekers. Hoewel Doctor Faustus deze status ontbeert en zelfs niet de bekendste roman is van Thomas Mann, is het toch zo’n zeldzame parel die quasi volmaakt is. Dat het boek nu opnieuw verschijnt in de Perpetua-reeks is voldoende reden tot dit lofschrift.

Dat onder Duitslands grote schrijvers Thomas Mann vaak in één adem wordt genoemd na Goethe hoeft niet te verbazen als we naar de titels van Manns boeken kijken: Lotte in Weimar en Doctor Faustus zijn directe verwijzingen naar Goethes Het lijden van de jonge Werther en Faust. Hiermee toont Mann al direct wat voor grandioze synthesefiguur hij is: hij gebruikt het verleden om op weergaloze manier iets over het nu te zeggen. Zo ook in zijn tetralogie Jozef en zijn broers, teruggaand op het bekende Bijbelverhaal. Geboren in 1875 schrijft Thomas Mann nog geheel in de negentiende eeuwse verteltraditie, zoals magistraal gedemonstreerd in zijn debuutroman en familiesaga De Buddenbrooks. Als Thomas Mann in 1929 al de Nobelprijs wint, is het vreemd genoeg vooral omwille van deze laatste en niet voor zijn bekendste roman De Toverberg. In tegenstelling tot de meeste Nobelprijslaureaten zou Mann na het winnen van de prijs zijn beste werk nog schrijven: het onbetwistbare magnum opus Doctor Faustus.

De ondertitel van Doctor Faustus luidt Het leven van de Duitse toondichter Adrian Leverkühn, verteld door een vriend. Deze vriend is Serenus Zeitblom, een wat pedante en nogal stijve humanist die kan worden gezien als een ironische afspiegeling van Thomas Mann zelf. Deze (zelf)ironie is een typisch element in al diens werken. Centraal staat het leven van de componist Leverkühn die, zoals de titel laat vermoeden, zijn ziel aan de duivel verkoopt om vernieuwende muziek te schrijven. We volgen Leverkühn van kinds af aan en via diens ontwikkeling wordt de hele ethica van de scheppende kunstenaar onderzocht. Op die manier is er dus ook veel van Mann zelf in dit portret terug te vinden. In de musicologische uitweidingen blijft Mann niet aan de oppervlakte en deze passages vormen dan ook een substantieel deel van het boek. De nieuwe muziek die Leverkühn schrijft, is atonale en dodecafonische van de Tweede Weense School. Terwijl Zeitblom vertelt, woedt op de achtergrond de Tweede Wereldoorlog. Tegelijk is het kunstenaarsleven dan ook aanleiding voor Mann om te reflecteren over de Duitse volksaard, met een niet onaanzienlijke rol voor Luther, een onderwerp dat hem zijn hele leven heeft bezig gehouden.

De meerlagigheid van Doctor Faustus is enorm, getuige daarvan het feit dat Thomas Mann later een boek over het ontstaan van de roman zou bijschrijven: Die Entstehung des Doktor Faustus. Werkelijk alle thema’s die Mann bezighielden, zitten erin vervat en door diens preoccupatie met het verleden is het dus ook een magistraal synthesewerk geworden. De eruditie spreekt dan ook werkelijk uit elk hoofdstuk. Van de filosofie van Nietzsche, over schoonheid en kunst tot maatschappelijke relevantie: het verheffend spectrum van de roman is verbluffend. De manier waarop Mann dit doet, is onovertroffen: technisch is dit het werk van een meesterschrijver. Aan de esthetische en morele superioriteit van dit boek valt niet te tornen. Neemt de lezer hierbij een open en educatieve houding aan, dan kan hij rekenen op een van de meest onwaarschijnlijke leeservaringen mogelijk.

Doctor Faustus is nog steeds goedkoop te krijgen bij De Arbeiderspers. Behalve dat deze duurdere hardcoveruitgave van uitgeverij Athenaeum luxueuzer is en een nawoord van Connie Palmen bevat, is er niets gewijzigd aan de uitstekende vertaling van Thomas Graftdijk.

E-mailadres Afdrukken