Banner

Epictetus

Verzameld werk

Jurgen Boel - 18 mei 2012

De Grieks-Romeinse filosofische stroming het stoïcisme kent een lange en invloedrijke geschiedenis die onderverdeeld wordt in drie periodes. Ontstaan in Griekenland in de derde eeuw voor Christus kende het zijn bloei in Rome tijdens de eerste eeuw na Christus waar drie mannen in het bijzonder het gedachtegoed vorm gaven en vastlegden voor de toekomst.

Want hoewel het stoïcisme een alomvattende filosofie is, doet die ook haar zegje over de logica en de fysica (natuurwetenschappen) en de ethiek. Tijdens haar laatste periode (alle latere stoïcijnse filosofen worden als neostoïcijnen beschouwd) kwam de nadruk sterk op de ethiek en hoe te leven te liggen, al blijft het overgeleverde bronnenmateriaal te beperkt om daar werkelijk onderbouwde uitspraken te stellen. Feit is evenwel dat in de geschriften van de grote drie filosofen uit deze periode de meeste aandacht aan de ethiek gegeven wordt, waarbij ethiek in de eerste plaats bekeken wordt als "hoe te leven" veeleer dan als "wat is goed; al zijn voor de klassieke auteurs beide onlosmakelijk met elkaar verbonden.

Seneca, de oudste van de drie, is bekend gebleven vanwege zijn vele brieven en door zijn dood: als jarenlange raadgever van Nero stond hij dicht bij de keizer en zou hij op latere leeftijd door die laatste gedwongen worden zelfmoord te plegen. Ook keizer Marcus Aurelius wiens overpeinzingen overgeleverd zijn, is dankzij dit ene handzame werk een veel gelezen en bekende filosoof. Van een heel andere orde was de Griekse Epictetus. Als vrijgelaten slaaf had hij niet alleen geen toegang tot het bevoorrechte leven van zijn voorganger (Seneca) en "bewonderaar" Aurelius (die in zijn werk geregeld naar Epictetus verwijst), hij liet bovendien zelf geen werk na (of er zijn althans geen bekend) zodat zijn werk slechts uit tweede hand bekend is.

De man die Epictetus’ leer overleverde was zijn leerling Arrianus, een Griekse Romein die als bevelhebber in het leger en historicus bekend stond. In een brief aan een vriend geeft hij te kennen dat wat heden ten dage bekend staat als "De colleges" bedoeld waren als persoonlijke aantekeningen en niet wijder verspreid behoorden te worden. Of het "Handboekje" dat als een handleiding voor het dagelijkse leven opgevat dient te worden voor publicatie bedoeld was, is niet zeker al kent het wel een formelere vorm dan de Colleges, waarvan slechts een aantal stukken overgebleven zijn, wat mee kan verklaren waarom alleen de ethiek zo prominent aan bod komt.

De ethische opvattingen van Epictetus zijn uiteraard stoïsch van aard maar net als de andere groten binnen de stroming geeft hij er een eigen invulling aan. Voor Epictetus ligt de nadruk op de Griekse invulling van een gelukkig leven, wat gelijk staat aan leven op een manier die verloopt zoals jij dat wil. Dat impliceert niet dat je de wereld naar je hand kan of moet zetten, maar net het tegendeel: door te aanvaarden dat een aantal zaken buiten je bereik liggen en daar "onverschillig" tegenover te staan word je pas echt meester van je lot. Dit bereik je door consequent de juiste morele keuze te maken en door rationeel te denken. Hoe dat in zijn werk gaat, legt Epictetus in zijn colleges uit.

In tegenstelling tot de oude Stoa geloven de latere stoïci niet in een aangeboren deugdzaamheid die iemand automatisch vatbaar maakt voor de stoïsche levenswijze. Volgens hen, en dus ook Epictetus, is ze voor iedereen bereikbaar zolang bepaalde handelingen en overtuigingen maar gevolgd worden. Het is een langzaam en moeilijk pad maar het is wel begaanbaar voor wie bereid is de nodige inspanningen te leveren. Gedurende zijn colleges geeft Epictetus hiervan vele voorbeelden en schroomt hij niet ook zichzelf te kijk te stellen. De socratische vraagstelling vormt samen met de "verwijtende" aanpak van de cynicus Diogenes en het beschrijvende van de stoïcijn Zeno de kern van zijn leermethode waarbij het woord ondergeschikt blijft aan het handelen.

De stoïcijnse filosofie blijft ook voor de hedendaagse mens een bron van inspiratie, zij het dat zij vaak in verwaterde vorm gebracht wordt in allerlei hulpboeken. Hierbij ligt bovendien de nadruk in de eerste plaats op Seneca en Marcus Aurelius (van de vroegere stoïcijnen is nauwelijks iets bewaard gebleven) terwijl Epictetus vaak over het hoofd gezien wordt. Het Verzameld werk zal hier niet onmiddellijk verandering brengen , al is dat ook niet het eerste doel van dit boek. Belangrijker is immers dat zijn werk, zij het via een secundaire bron, beschikbaar gebleven is en hier in een grondig gedocumenteerde en geannoteerde versie gebracht wordt. Het werk dat vertalers Gerard Boter en Rob Brouwer hier verricht hebben, mag als een norm heten voor elke vertaling en ontsluiting van de klassieke filosofen.

E-mailadres Afdrukken