Banner

Jaws: de film, de business, de wedstrijd

Dennis Van Dessel - 17 augustus 2012

Goed nieuws voor iedereen die zijn films graag consumeert in de luwte van zijn huiskamer, ver weg van de geur van popcorn of sms'ende pubers: de back catalogue van Steven Spielberg wordt momenteel mondjesmaat op bluray gelost. Meteen een perfect excuus om je nog eens op het oeuvre van de Spielmeister te storten. De Indiana Jones-trilogie komt er in september in HD aan (hoe, daar zijn vier films van? Daar weten wij niks van, wélke vierde film?), en nu is er zijn eerste meesterwerk, Jaws. Een film die niet alleen mensen bang maakte om de zee in te gaan, maar ook één van de doorslaggevende films voor het blockbustersysteem zoals we dat nog steeds kennen.

Spielberg was nog maar 29 toen hij Jaws maakte; een jonge kerel die alleen nog maar enkele afleveringen van tv-series zoals 'Columbo' had gedraaid, een opgemerkte tv-film, 'Duel', en een eerste, geflopte (zij het wel steengoeie) cinemaprent, 'The Sugerland Express'. Duidelijk een beloftevolle filmmaker, maar wel één die nog alles te bewijzen had. En tijdens de draaiperiode zag het er niet naar uit dat Jaws de film zou zijn waarmee hij zijn doorbraak zou beleven. Door een eindeloze reeks technische moeilijkheden (die haai wilde voor de duvel maar niet werken, en de boot uit de film, de Orca, zonk iets vroeger dan verwacht) liep de draaiperiode enorm uit en ging de prent ook aanzienlijk over budget. Na de laatste draaidag vluchtte Spielberg letterlijk weg van Martha's Vinyard, waar het grootste deel van de tournage had plaatsgevonden, omdat hij schrik had dat de crew op de één of andere manier wraak zou willen nemen.

Maar ja, wat kan je anders zeggen dan dat het de moeite waard was? Spielberg zette zijn tegenslagen met de mechanische haai om in een voordeel, door het monster verborgen te houden tijdens het grootste deel van de film. Zijn beperkingen maakten hem inventief: hij suggereerde de aanwezigheid van het beest door bewegingen in het water te tonen, af en toe een close-up, een shot van een echte haai en vooral ook door de muziek van John Williams goed te gebruiken. Het resultaat was één van de spannendste films ooit gemaakt, én een wereldhit.

Niet dat Jaws de eerste wereldwijde succesfilm was, natuurlijk - verre van. Blockbusters bestaan al veel langer dan die benaming, en ook fenomenen als merchandising waren niets nieuws: ooit de Ben-Hur-boterhammendoos gezien waarmee mensen anno 1959 naar het werk konden gaan? Maar tot dan toe werd de marketing van films niet specifiek ingepland om al die verschillende extra's aan te bieden. Een film kwam in de zalen en werd verondersteld om daar zijn geld terug te verdienen. De home videomarkt bestond nog niet, dus op zijn best kwamen er wat extra inkomsten wanneer de rechten aan televisie verkocht werden, een jaar of langer nadien. Dat gebrek aan een leefbaar alternatief voor de bioscoop, zorgde ervoor dat films veel langer draaiden dan tegenwoordig. Er waren simpelweg geen andere kanalen om recente films te zien en dat gaf de filmmakers tijd om hun marketingstrategie nog aan te passen nadat een prent al was uitgebracht. Nog een verschil met tegenwoordig: zelfs de grootste Hollywoodfilms kregen toen een platform release, waarmee films gaandeweg in meer steden werden vertoond en pas daarna in het buitenland. Nu is men zodanig bang van illegale downloads, dat een film wereldwijd op dezelfde dag uitkomt. Het tijdskader waarin alles zich afspeelt, is veel kleiner geworden. In de tijd dat een film nu op dvd uit is, speelde hij vroeger nog in de zalen. Letterlijk.

Dat alles houdt in dat de speelgoedjes, puzzels, dekbedden en t-shirts van Jaws pas in de winkels verschenen eens de film een groot succes bleek. Daar was toen immers nog tijd voor. De verkoop van al die spullen was echter zo indrukwekkend, dat het voor de grote entertainmentfilms die daarna kwamen, steeds meer een standaard business strategie werd om ze te produceren. George Lucas was één van de eersten om op die kar te springen met Star Wars. Voor hem maakte merchandising vanaf het begin deel uit van het financiële plaatje. Hollywood wist wel dat tie-ins een secundaire bron van inkomsten konden bieden, bovenop de ticketverkoop. Maar het was dankzij Jaws en Star Wars dat ze het volle potentieel ervan inzagen en er ook slimmer op begonnen in te spelen. Meer en meer werd de eigenlijke film een deel van een totaalpakket: you've seen the movie, now buy the T-shirt. De komst van video, enkele jaren later, bracht opnieuw een revolutie in de markt teweeg: films hadden nu een quasi onbeperkte levensduur. Heel de heisa die gecreëerd werd rond een bioscooprelease, kon nog eens worden overgedaan voor de videorelease. Met al de merchandising die erbij hoorde.

Niet dat dat alles noodzakelijk slecht is - we hebben op zolder nog steeds ergens een stickerboek van Jurassic Park liggen, waar nog steeds die ene klotesticker uit ontbreekt - maar gaandeweg werd de impact van die secundaire markt op de film zelf, steeds groter. Eerst was er de film, waaraan dan speelgoed werd opgehangen. Daarna kwam de volgende logische stap: wat als we ons scenario nu eens zodanig aanpassen dat we meer merchandising kunnen verkopen? Over Jurassic Park gesproken: in die film zit een veelzeggend shot, waarin we John Hammond (Richard Attenborough) moederziel alleen in het Jurassic Park-restaurant zien zitten, omringd door plastic en pluchen dinosaurussen. Spared no expense. Die dino's waren uiteraard de echte merchandising-dinosaurussen die in de winkels lagen, nog voordat de film uitkwam. Ligt het aan ons, of was Spielberg daar zelf op een verdoken manier aan het lachen met de speelgoedindustrie?

In dat opzicht stamt Jaws uit een onschuldiger tijd. Het creatieve proces stond niet los van commerciële overwegingen, maar de mentaliteit was minder industrieel. Die Jaws, nog steeds een meesterwerk, is nu uit op bluray, en ja, we zijn daar blij mee. We geven er zelfs een paar weg! Op langere termijn was de invloed van de prent misschien niet altijd even positief, maar hoe kon Spielberg dat weten? Die was toen al blij dat hij levend van Martha's Vinyard raakte.

Win een bluray van Jaws door je antwoord op de prijsvraag door te mailen naar Dit e-mailadres is beschermd tegen spambots. U heeft Javascript nodig om het te kunnen zien. : Hoe heet de schrijver van het boek 'Jaws'? Vergeet ook je postadres niet te vermelden. Veel succes!

E-mailadres Afdrukken