Banner

Black Swan

10.0
Dennis Van Dessel - 05 maart 2011




Geloof ons, we willen geen kwaad woord zeggen over Darren Aronofsky's 'The Wrestler' - het was zonder meer het beste from zero to slightly more than zero-verhaal van de laatste jaren. Maar het is ook niet helemaal unfair om te beweren dat die film een beetje Aronofsky's goedmaak-project was na 'The Fountain'. Met 'The Fountain' was de regisseur zó ver gegaan, had hij de grenzen van de narratieve cinema zo ver willen drijven (met matig succes, overigens) dat hij zich achteraf min of meer moest excuseren door een "normale" film te maken. Toch zeker als hij nog meer dan één prent in de zalen wilde krijgen. Maar "normale" cinema is nu eenmaal niet Aronofsky's natuurlijke habitat. Van de paranoïde wiskundige in 'Pi' tot de surreële verslavingstaferelen in 'Requiem for a Dream' en Rachel Weitz als boom in 'The Fountain', is hij eerder een grossier in bizarre, soms afstotende, soms schijnbaar onzinnige, maar altijd unieke beelden en ervaringen. Met 'Black Swan' zegt hij het naturalisme van 'The Wrestler' dan ook met veel vreugde vaarwel en springt hij gierend van de pret alweer volop in de gekkigheid. Natalie Portman speelt de rol van haar leven als balletdanseres die aan een rotvaart afdaalt in een groteske psychologische hel, in wat we nu al de meest gewaagde film kunnen noemen die ooit genomineerd werd bij de Oscars sinds... laat ons zeggen 'Apocalypse Now'.

Portman speelt Nina Sayers, een beloftevolle jonge balletdanseres die van haar choreograaf, de flamboyante Thomas Leroy (Vincent Cassel), de kans krijgt om de hoofdrol te spelen in Het Zwanenmeer. Dat houdt in dat ze zowel de maagdelijke, onschuldige Witte Zwaan moet spelen, als de verleidelijke Zwarte Zwaan. Nina, die onder de knoet leeft van haar dominante moeder (Barbara Hershey), nog nooit een vriendje heeft gehad en wiens hele leven in het teken van het ballet staat, heeft weinig moeite om de Witte Zwaan in zichzelf naar boven te brengen. De Zwarte Zwaan is een ander verhaal. Op dat moment komt er een nieuwe danseres in de groep: Lilly (Mila Kunis) is alles wat Nina niet is: sexy, zelfzeker en assertief. Haar aanwezigheid zorgt ervoor dat Nina's mentale crisis definitief uit de hand loopt. Haar zoektocht naar de Zwarte Zwaan - naar haar eigen seksualiteit en onafhankelijkheid - zorgt ervoor dat ze langzaam maar zeker instort.

'Black Swan' wordt haast constant vergeleken met de ultieme balletfilm, 'The Red Shoes', en met de ultieme backstage bitchfight-film 'All About Eve'. Maar hoewel er natuurlijk parallellen te vinden zijn (zeker met de structuur van 'The Red Shoes'), voelde ik nog veel sterker de aanwezigheid van Roman Polanski's paranoiathrillers. Vooral 'Repulsion' is nooit veraf, omdat Catherine Deneuve in die film op een zeer gelijkaardige manier haar mentale ondergang beleefde. In beide gevallen hebben we een heldin die extreem seksueel gefrustreerd is. Nina heeft geen enkele sociale relatie buiten die met het balletgezelschap en die met haar moeder. Ze gaat van thuis naar het ballet en weer terug, en dat is alles. We zien haar zitten in haar kamer, met roze spulletjes en hordes teddyberen - een kinderkamer, alsof Nina haar puberteit gewoon heeft overgeslagen. We krijgen hints dat ze vroeger aan zelfverminking deed, en Aronofsky suggereert dat dit ook min of meer de functie is die ballet voor haar vervult: het is een vorm van masochisme, een manier om zichzelf pijn te doen, met zere voeten, een krakende nek en een uitgehongerd lichaam (Portman ziet er ongezond mager uit en nadat ze de hoofdrol in Het Zwanenmeer heeft te pakken gekregen, weigert ze om een stukje taart te eten - we zien haar ook regelmatig over de wc hangen, in een poging om over te geven). Ze is iemand die geen (seksueel) plezier kan ervaren en dan maar pijn opzoekt als uitlaatklep voor haar emoties. En nu moet ze de Zwarte Zwaan spelen, waarvoor seksualiteit en sensualiteit juist centraal staan. Dat zorgt voor een emotionele kortsluiting die uiteindelijk hallucinaties veroorzaakt. Ook 'Repulsion' ging over een seksueel trauma dat de heldin ten slotte gek maakte, en Aronofsky refereert in de hallucinatiescènes soms openlijk naar Polanski's klassieker (kijk maar naar de scène met de schilderijen).

Waar 'Black Swan' echt opmerkelijk wordt, is niet zozeer in zijn verhaal, dat uiteindelijk berust op nogal goedkope psychologische gemeenplaatsen, maar wel in zijn gedurfde enscenering. Als Darren Aronofsky een film maakt over een danseresje dat zot wordt, dan zul je verdorie geweten hebben dat ze zot wordt. Hij drijft de surrealistische fantasiescènes steeds verder, tot we aan een grotesk laatste half uur komen, waarin Nina's waanzin explodeert in een aaneenrijging van bizarre, gewaagde set pieces. Het zou zonde zijn om te verklappen welke hallucinante taferelen de regisseur precies op je los laat, maar geloof me: hij gaat ver. Zo ver zelfs, dat er vast heel wat kijkers zullen zijn die het allemaal bespottelijk vinden, over de top. En wie kan hen ongelijk geven? Maar het punt is net dàt het over de top is. Het bewonderenswaardige aan 'Black Swan' is juist de overgave waarmee Aronofsky zichzelf in zijn verhaal smijt. Dit is geen film van halve maatregelen, maar één van tomeloze overdadigheid, van geheel zelfbewuste melodramatiek en sappige pulpiness. Misschien dat je daar finaal op afknapt, maar zo niet, dan beleef je de meest energieke, opwindende, heerlijk uitbundige filmervaring van de laatste tijd.

Visueel valt het op dat Aronofsky haast consequent kiest voor een handgehouden camera, wat geen evidente keuze is. Gezien de sierlijkheid van de balletsetting, zou een steadicam veel logischer zijn geweest, maar de ruwheid van het handheld camerawerk, duwt ons nog sterker de onstabiele geest van Nina in. Er kan trouwens gerust een thesis geschreven worden over het gebruik van spiegels in deze film. Opnieuw een voor de hand liggend symbool - spiegels confronteren je met jezelf, en dat kan Nina niet aan - maar één dat met eindeloze visuele inventiviteit wordt uitgevoerd.

En dan zijn er nog de acteurs. Natalie Portman geeft een enorm intense prestatie als Nina. Ze draagt de film moeiteloos en brengt subtiele nuances aan in haar vertolking, die pas écht renderen tijdens het climactische optreden aan het einde van de film. Tijdens die opvoering van Het Zwanenmeer geeft Portman als het ware een korte samenvatting van alles wat haar personage heeft meegemaakt tijdens het verhaal. En dat doet ze niet via dialogen, maar door een dansoptreden. De andere acteurs blijven haast automatisch een beetje in haar schaduw staan, maar Mila Kunis is enorm sexy, terwijl Vincent Cassel moeiteloos autoritair en verleidelijk is als de hautaine balletleider.

Kom niet klagen als je 'Black Swan' een ridicule vertoning vol goedkope psychologische nonsens vindt. Die kans bestaat namelijk, en strikt genomen is het ook een perfect valabele reactie op de film. Maar wie zich mee kan laten slepen door de waanzin en de haast extatische drijfkracht ervan, zal hier buitenkomen met een gevoel alsof hij net een dosis hele goeie drugs heeft genomen.

E-mailadres Afdrukken
 
Black Swan
USA / 2010
Regie: Darren Aronofsky
Scenario: Mark Heyman; Andrés Heinz; John McLaughlin
Met: Natalie Portman; Vincent Cassel; Mila Kunis; Barbara Hershey; Winona Ryder
Duur: 107 min.


Advertentie
Banner
Advertentie

TEST