Banner

Citizen Kane

10.0
Dennis Van Dessel - 17 juli 2004
altVeel klassieker dan dit zult u ze niet snel vinden. Orson Welles was pas 24 toen hij zijn meesterwerk regisseerde in 1941, een film die zowel z'n doorbraak als z'n ondergang betekende. Achteraf is de man er immers nooit in geslaagd om 'Citizen Kane', z'n eerste film, te overtreffen. Tegenwoordig treffen we de prent met de regelmaat van een klok aan in de bovenste regionen van lijstjes van de beste films aller tijden. Iedereen kent de titel, iedereen weet dat dit één van de belangrijkste films ooit gemaakt is. Maar dan kijk je ernaar, en je ziet dat veel mensen zich afvragen waarom. Op z'n best zien ze een boeiende film rond een aantal voor de hand liggende thema's (wat baat het een man als hij de hele wereld vergaart maar z'n ziel verliest?) en met goeie acteurs. Maar dan blijft het nog een vraag waarom nu juist dié film zo bejubeld wordt, waarom juist dié film zo in het collectief geheugen is blijven plakken. Die redenen zijn er wel degelijk en 'Citizen Kane' kan wel degelijk met recht en rede het etiket "meesterwerk" opgeplakt krijgen, maar het probleem voor een modern publiek, is dat 'Kane' in de eerste plaats een technisch meesterwerk is, en geen inhoudelijk. Voor een prent uit 1941 wil dat zeggen dat je al wat moet afweten van de techniek waarmee films gemaakt werden, van structuur en visuele narratief. Van die dingen dus waar we in het tijdperk van de Jerry Bruckheimer blockbuster vooral niét op dienen te letten.

Herman J. Mankiewicz schreef het scenario, sterk geïnspireerd door het leven van mediamagnaat William Randolph Hearst. Hearst was één van de machtigste mannen in Amerika op dat moment, eigenaar van kranten, radiozenders, én een immens persoonlijk domein, San Simeon, waar hij zich ophield met zijn veel jongere maîtresse Marion Davies. Hij was een man die carrières kon maken en breken. In de film 'Citizen Kane' krijgen we Charles Foster Kane, die als ambitieuze jongeman een krantje begint en er over de loop der jaren alles aan doet om zijn concurrenten te slim af te zijn. Hij bouwt een media-imperium op, net als Hearst, en probeert in de politiek te gaan (net als Hearst), zonder enig succes. We ontmoeten Kane voor het eerst als jonge twintiger - tegen het einde van de film is hij in de zeventig. In de tussenliggende tijd heeft hij al zijn principes verraden, is hij al zijn vrienden kwijtgespeeld. Rijk worden, machtig worden was blijkbaar het probleem niet, dat was makkelijk. Maar om het te blijven is hij alles moeten worden wat hij nooit wilde zijn. Hij blijft alleen achter, met een mislukte actrice/operazangeres als pronkvrouw, in zijn gigantische domein, Xanadu.

Geen wonder dat Hearst zich aangevallen voelde - zijn hele leven werd in feite geridiculiseerd, hij kwam hieruit naar voren als een trieste, corrupte oude man die z'n hele leven lang op zoek was naar geluk maar het nooit vond. Hearst probeerde alle kopie's van de film te laten vernietigen, maar na een langdurige strijd met Welles en de filmmaatschappij RKO, kon hij toch niet vermijden dat 'Kane' in de zalen kwam. De rest is, zoals men zegt, geschiedenis.

altWat interessant is aan 'Kane', is in de eerste plaats de manier waarop het verhaal wordt verteld, de structuur die Welles eraan geeft. We beginnen met de dood van Kane - op z'n sterfbed mompelt hij het woord "rosebud" voor hij de pijp aan Maarten geeft. Een journalist komt dit te weten en gaat met mensen uit Kane's omgeving praten om te weten te komen wat "rosebud" precies is. In flash-backs krijgen we vervolgens het leven van de miljonair te zien. Nu is heel die "rosebud"-affaire enkel een excuus om het verhaal op gang te trekken. Er was in de eerste plaats niemand aanwezig in de kamer bij Kane om hem dat woord te horen zeggen, dus hoe kan de journalist ervan afweten? Uiteindelijk, in het laatste shot van de film, komen wij als publiek dan toch de oplossing te weten - Kane's slee van toen hij nog een kind was - maar wat zijn we daar eigenlijk mee wijzer geworden? Hebben we nu plots het antwoord gekregen waar we de hele film naar op zoek waren? De magische sleutel tot Kane's persoonlijkheid? Welnee. Maar als gimmick kan het tellen.

Kane is een man die continu op zoek is naar iets - hij probeert het te vinden door geld en macht te verwerven, door in de politiek te gaan en door met een veel jongere vrouw samen te gaan hokken. Ondanks alles wat Kane bereikt over de loop van de film, is hij nooit tevreden, er is altijd iets dat hem ontsnapt. Bij gebrek aan een beter woord zou je het liefde kunnen noemen. Er ontbreekt iets in zijn persoonlijkheid, dat hem altijd zal belemmeren om echt gelukkig te worden. Dat missende element, die leegte in het centrum van het personage Charles Foster Kane, is waar de film over gaat. De journalist gaat ernaar op zoek in de vorm van "rosebud", hij hoopt dat dat de sleutel zal zijn, maar niets is minder waar.

altDat verhaal en die thematiek (die geen van beiden zo wereldschokkend vernieuwend zijn), worden vervolgens op een spectaculaire manier vorm gegeven. Orson Welles toonde zich met 'Citizen Kane' een belangrijke visuele vernieuwer, die van elk shot een klein meesterwerkje maakte. Neem bijvoorbeeld een scène waarin Kane's verloofde na een miserabel opera-optreden een poging tot zelfmoord heeft ondernomen. Op de voorgrond zien we een leeg flesje pillen staan met ernaast een glas met een lepel erin. In de middengrond zien we vaag een bewegingsloze figuur en op de achtergrond, alweer in focus, een deur. Dat beeld op zichzelf is al voldoende om aan het publiek mee te delen wat er gebeurd is, wat de situatie is. De rest van de scène is enkel een bevestiging van wat we met dat eerste shot eigenlijk al weten. Welles vertelt in feite het hele verhaal in één beeld, voordat hij het met actie en dialoog begint uit te leggen. En dat doet hij keer op keer. Let op een shot waarin Kane zware financiële tegenslagen te verwerken krijgt en naar een raam in de achtergrond wandelt - door een geforceerd perspectief blijkt dat Kane nog niet met z'n hoofd tot aan de vensterbank van dat raam komt. Hij voelt zich immers klein, vernederd. De inhoud van de film krijgt een visuele uitwerking, het verhaal wordt verteld via beelden, via verschillende trucs met de camera, de belichting en de decors. 'Citizen Kane' is geen revolutionaire film omwille van het verhaal dat er wordt verteld, maar wel omwille van de manier waarop dat gebeurt. Elk shot heeft z'n functie, elk beeld is tot in het extreme uitgepuurd.

In feite werden zowat alle gangbare technieken in de filmindustrie op dat moment samengebracht in 'Citizen Kane'. Elk shot is van belang, draagt iets wezenlijks bij aan de plot of de thematiek. Gecombineerd met een troep acteurs die allemaal grote klasse tentoonstellen (Joseph Cotton! Everett Sloane!), is het die onstuitbare zin voor vernieuwing die de film nu nog zo populair maakt. 'Citizen Kane' is wel degelijk een meesterwerk. Je moet er alleen nauwkeurig genoeg naar kijken.
E-mailadres Afdrukken
 
Citizen Kane
USA / 1941
Regie: Orson Welles
Scenario: Herman J. Mankiewicz; Orson Welles
Met: Orson Welles; Joseph Cotton; Everett Sloane; Dorothy Comingore; Agnes Moorehead
Duur: 119 min.



Advertentie
Banner
Advertentie

TEST