Banner

Brazil

9.0
Dennis Van Dessel - 20 september 2003

Terry Gilliam is één van de meest bevlogen, geïnspireerde, en moeilijke regisseurs die ik ooit aan het werk heb gezien. Moeilijk in de eerste plaats omdat hij steeds opnieuw geïnteresseerd is in excentrieke, persoonlijke verhalen die een beperkt publiek aanspreken, maar die wel zo grootschalig zijn, dat ze een groot budget vereisen om te realiseren. En moeilijk omdat je als kijker gebombardeerd wordt met een stortvloed aan ideeën en visuele fratsen die vaak moeilijk te verwerken, laat staan te bespreken zijn na een enkele visie. Waar de meeste films één of twee ideeën nemen en daar een heel verhaal aan ophangen, bevat een Terry Gilliamfilm op z'n minst vier of vijf centrale gedachten, die aan elkaar geknoopt worden via een complex systeem van waanzinnige personages, moeilijk na te vertellen verhaallijnen, en een allesoverheersende, anarchistische sfeer van nauwelijks ingehouden chaos.

'Brazil' was Gilliams meesterwerk. Een beklemmende, claustrofobische studie van een nabije toekomst die volledig wordt beheerst door een onoverkomelijke bureaucratie, een overheid van naam- en gezichtsloze klerken die zich verbergen achter immense stapels papier. Central Services, een allesomvattende dienst, beheerst elk element van het leven, en voor al hun diensten valt er natuurlijk papierwerk af te handelen. Mensen die als bedreigend worden ervaren door de overheid, worden summier gearresteerd, en hun familieleden krijgen een ontvangstbewijs voor het slachtoffer in handen geduwd. De hele wereld dient immers zo efficiënt en correct mogelijk te zijn. Iets is pas waarheid wanneer het op papier staat en afgestempeld is. Fouten zijn, uiteraard, onmogelijk.

Tot er een fout gebeurt. Wanneer één van de gedachtenloze potloodlikkers een insect doodslaat dat in één van de computers terechtkomt, veroorzaakt dit een printfout - waar de naam Tuttle had moeten staan, staat nu plots Buttle, en de verkeerde man wordt gearresteerd en uit zijn huis gesleurd, om kort daarna mysterieus te overlijden. De verkeerde man, en toch weer niet. De naam stond immers op het formulier.

Jonathan Pryce speelt Sam Lowry, een functionaris die zijn eigen, onbelangrijke rol speelt in het radarwerk van de bureaucratie, maar die droomt van een beter leven - dat van een held die het hart van een mooie jonkvrouw wint en succesvol strijd levert met alle krachten die tegen hem samenspannen. Sam dient de Buttle/Tuttle-fout af te handelen, en tijdens een bezoek aan Buttle's echtgenote, vangt hij een glimp op van zijn droomvrouw. Hij is ervan overtuigd dat zijn jonkvrouw echt bestaat, en voor het eerst gaat Sam risico's nemen om haar te krijgen.

'Brazil' werd vaak vergeleken met werken als '1984' en het oeuvre van Kafka - een begrijpelijke vergelijking, hoewel hier geen sprake is van één dictatoriale figuur, een Big Brother, die overal de leiding over heeft. Central Services is een gezichtsloze structuur, waarin de hiërarchie omhoog leidt tot in het oneindige. Niemand heeft echt zicht op het geheel, ze weten enkel wie er direct boven hen staat. Vrije wil - of althans de illusie van vrije wil - is er nog steeds, maar ze wordt wel continu beïnvloed door dogma's van hogerhand, die hen erop wijzen dat het hun plicht is ervoor te zorgen dat alles zo efficiënt mogelijk verloopt. Hou de stad rein. Zorg ervoor dat je zoveel mogelijk machines in huis hebt, uiteraard afkomstig van Central Services. En bovenal, stel geen vragen wanneer iemand een stuk papier onder je neus duwt. De authoriteit van een ondertekend en afgestempeld document is absoluut. Op die manier speelt 'Brazil' zich af in een totalitaire wereld, maar dan wel in één waar de dictatuur onderhuids is, subtiel aanwezig in de structuur van het systeem.

Het feit dat de mensen van 'Brazil' zich schijnbaar niet eens bewust zijn dàt ze onderdrukt worden, zorgt er ook voor dat er geen reëel verzet tegen de overheid komt. Er zijn individuen die tegen de stroom ingaan, zoals een ludieke, heldhaftige loodgieter, gespeeld door Robert De Niro, maar ze zijn lang niet met genoeg om een organisatie te vormen. De overheid daarentegen, wil haar burgers bang maken met verhalen van terroristische organisaties om gehoorzaamheid af te dwingen - wat een detail van de plot is dat bijna visionair genoemd kan worden, gezien recente gebeurtenissen.

Gilliam maakte deze film als reactie tegen de toenemende bureaucratie die hij overal waarnam, én als aanvulling op een thema dat hij eerder al had aangeraakt, en waar hij later nog op door zou gaan: dat van de dromer, de man met het mislukte leven die maar al te graag genoegen neemt met een fictief geslaagd leven. Hij maakte van 'Brazil' een inhoudelijk veelgelaagd, en visueel onvoorstelbaar rijk spektakel, met droomsequensen die getuigen van een onstuitbare fantasie - alsof de animaties die Gilliam vroeger maakte voor Monty Python plots tot leven komen. Monsters met maskers van babygezichten voor, plots uit het landschap oprijzende torengebouwen, gekooide dames, gigantische samurai en nog veel andere bizarre beelden worden tegen het scherm gekwakt met enorm veel gevoel voor humor en lef, én ook met behoorlijk wat arrogantie. Voor elke Gilliamfilm geldt immers: je houdt ervan of je haat het. En als je het haat, dan is dat jouw probleem, maar de film gaat niet staan wachten tot jij de tijd hebt om alles bij te benen.

Jonathan Pryce is het anker van de film, de man die ons door de chaos moet leiden, en hij doet dat bewonderenswaardig - let op de manier waarop hij met z'n ogen acteert in elke scène waarin zich meer dan één ander personage bevindt. Gezien zijn situatie en de wereld waarin hij leeft, kan hij nooit luidop zeggen wat hij denkt, maar zijn ogen spreken alles wat hij zegt tegen, en maken het perfect duidelijk wat hij voelt.

'Brazil' is een soort van klassieker geworden, al was het maar omdat er vijf verschillende versies van in omloop zijn. De originele montage van Gilliam werd te deprimerend en verwarrend bevonden door de studio, waarop er een oorlog om de release ontstond - op die manier begon men aan de film te knoeien, tot er van de oorspronkelijke 142 minuten, nog maar 94 overbleven, met een toeter van een happy end eraan vastgeplakt, en als enige duidelijke thema: "liefde overwint alles". De originele 'Brazil', die van Terry Gilliam, is een uitbundig meesterwerk, dat volgepakt zit met ideeën, surrealistische, benauwende sets (zelfs wanneer de personages buiten zijn, lijkt het alsof ze binnen zitten omdat de gebouwen zo dicht op elkaar staan), en waanzinnige rekwisieten. In deze éne film zit genoeg materiaal voor een trilogie, maar de regisseur vuurt het allemaal zo snel op ons af, dat je je voor het einde misschien duizelig gaat voelen.

Nooit eerder en nooit sindsdien hebben we wereld van 'Brazil' op film gezien. Van de eerste tot de laatste minuut is het een unieke ervaring, die het verdient om gekend te zijn en blijven onder de volgende generatie filmfans die ondertussen is ontstaan.

E-mailadres Afdrukken
 
Brazil
UK-USA / 1985
Regie: Terry Gilliam
Scenario: Tom Stoppard; Terry Gilliam; Charles McKeown
Met: Jonathan Pryce; Kim Griest; Ian Holm; Katherine Helmond; Michael Palin; Robert De Niro; Bob Hoskins
Duur: 142 min.


Advertentie
Banner
Advertentie

TEST