Banner

One Flew over the Cuckoo's Nest

8.0
Dennis Van Dessel - 18 september 2003




133 min. / USA

Onlangs herbekeken op dvd, en nog steeds indrukwekkend: 'One Flew Over The Cuckoo's Nest', één van dé films van de jaren zeventig, een klassieker. Nu wilt dat op zichzelf niet al te veel zeggen: veel van die klassiekers van toen hebben tegenwoordig heel wat van hun vroegere kracht verloren. Kijk maar eens naar 'Easy Rider', ook zo'n film van een generatie (en ook één met Jack Nicholson, toevallig), en verwonder u erover dat uw ouders hiervoor storm liepen.

Niet zo voor 'Cuckoo's Nest'. Milos Forman, een Tsjechische regisseur die hier z'n eerste Amerikaanse project onder handen nam, creëerde een tijdloze visie op een man die vastzit in een verstikkend systeem, die nog steeds even fris, geestig en dramatisch lijkt als op de dag dat hij voor het eerst in de zalen verscheen.

Nicholson speelt misschien de beste rol in zijn carrière als Randle P. McMurphy, een kleine crimineel die veroordeeld wordt wegens seks met een minderjarige (de film speelt zich af in 1963, toen zoiets niet zomaar met gemeenschapsdienst bestraft werd). Om aan de nor te ontsnappen, doet McMurphy zich voor als mentaal onbekwaam, en hij wordt naar een psychiatrische inrichting, maar zegt u maar gerust gekkenhuis, in Oregon overgebracht.
Waar McMurphy geen rekening mee houdt, is dat een dergelijke inrichting geen verplichting heeft om je op een bepaalde datum vrij te laten. Hij krijgt te maken met de stoïcijnse verpleegster Ratched (Louise Fletcher, in haar laatste succesvolle rol voor ze in een zwarte ravijn stortte genaamd Hollywood has-been hell), een koele, frigide dame die met een ijskoude zelfverzekerdheid de plak zwaait over haar afdeling.

Een groot gedeelte van de drive achter de film is deze kleine oorlog tussen McMurphy en Ratched. McMurphy is in essentie een vrije ziel, die doet wat hij graag doet en leeft om plezier te maken, in alle vrijheid. Dat hij hierbij af en toe te ver gaat en de grens van de criminaliteit overschrijdt, is schijnbaar van minder belang. We zien Nurse Ratched, achter het harnas van haar perfect witte verpleegstersuniform, als het diametrale tegenovergestelde daarvan: een vrouw van onaantastbare autoriteit, die leeft volgens zelf opgestelde, strenge regels van discipline.

Nicholson en Fletcher spelen het nagenoeg perfect, met kleine nuances aan beide kanten. Let bijvoorbeeld op één van de vele therapiesessies, wanneer Nicholson terugkomt van zijn elektroschokbehandeling. Nicholson voert een nummertje op voor de andere patiënten, en gaat uiteindelijk zitten, waarbij hij zegt: "It's great to be back... Mildred." Hij noemt haar bij de voornaam, alsof ze op hetzelfde niveau staan, en Fletchers ogen lijken vuur te spuwen. Veel hiervan was afkomstig uit repetities en improvisaties, en dat merk je. De film heeft een soort van spontaniteit; de gebeurtenissen die we zien schijnen niet binnen de dwangbuis van een te volgen plot geduwd te zijn, maar op een natuurlijke, spontane wijze uit elkaar voort te vloeien. Bekijk bijvoorbeeld een lange scène, waarin McMurphy met de andere patiënten gaat vissen; die hele sequens breekt in principe de structuur van de film, aangezien er een aanzienlijke tijd buiten de inrichting wordt doorgebracht. Maar ze wérkt, ze is leuk, ze zegt bepaalde zaken over de personages. Ze is spontaan.

Het gekkenhuis wordt hier in de eerste plaats gebruikt als een metafoor voor de gehele samenleving. Forman kwam net vanuit een communistisch land, waar hij de voorbije jaren geprobeerd had films te maken ondanks de inhoudelijke beperkingen die het regime oplegde, en hij wist maar al te goed waar 'Cuckoo's Nest' echt over ging: een vrije vogel die gekooid dient te worden om deel uit te maken van het systeem. En wanneer die vogel niet mee wil werken, dan moet dat maar op een drastische manier gebeuren.

Want laten we wel wezen: als een strikt realistisch verhaal over een psychiatrische inrichting, schiet 'Cuckoo's Nest' regelmatig te kort, met zijn nogal simplistische visie op mentale ziekten en hun behandeling. Wat McMurphy tijdens de film schijnt te beweren, is dat de patiënten meer baat zouden hebben bij een biertje en een base-ballmatch op tv, dan bij de therapiesessies waar ze enkel over hun problemen zitten te jammeren. Helemaal ongelijk heeft hij misschien niet, maar er komt ongetwijfeld meer bij kijken dan dat. Mentale problemen bestààn echt, en ze dienen behandeld te worden met meer dan de vrije levensstijl van McMurphy.

Maar daar gaat het natuurlijk niet over; het gaat over het loswrikken van vrijheden binnen een systeem dat je geen vrijheid gunt, en zelden werden dergelijke ideeën in een leukere film verwerkt. Want van de vele dingen die 'Cuckoo's Nest' is, is het ook een zeer geestig verhaal. De wisselwerking tussen Nicholson en de rest van de patiënten is vaak een genot om te zien. Wie trouwens Danny De Vito, Christopher Lloyd en Brad Dourif eens in héél vroege rolletjes wil zien: hier is uw kans. Forman vindt verrassend veel humor onder de bewoners van Nurse Ratcheds afdeling, inclusief kaartspelletjes die eindeloos aanslepen omdat niemand het eens kan worden wiens beurt het is, en imaginaire baseballwedstrijden op tv. Het is via dit soort van grappige scènes dat de regisseur een connectie met het publiek opbouwt, dat we gaan geven om de personages. Wanneer het einde dan aan komt zetten met een aantal zeer dramatische wendingen, komen ze eens zo hard aan.

'Cuckoo's Nest' wordt vaak omschreven als een commentaar op de Amerikaanse, bekrompen moraliteit. Dat was misschien ook wel zo in de originele roman van Ken Kesey, maar in handen van Milos Forman wordt die commentaar duidelijk opengetrokken naar elke repressieve autoriteit - naar iedereen die je zou willen tegenhouden om te doen, te denken en te zeggen wat je wilt.

Dit is één van die grote klassiekers die je niet enkel kunt waarderen op een verstandelijk niveau; het is ook gewoon een zeer onderhoudende film, die je met plezier bekijkt en herbekijkt. Wie hem nog niet gezien heeft, raad ik aan om op z'n knieën naar de videotheek te kruipen. Wie hem wel gezien heeft - bekijk hem nog maar eens. Hij is het waard.

E-mailadres Afdrukken
 
One Flew over the Cuckoo's Nest
USA / 1995
Regie: Milos Forman
Scenario: Bo Goldman; Lawrence Hauben
Met: Jack Nicholson; Louise Fletcher; William Redfield; Michael Berryman; Brad Dourif; Christopher Lloyd; Danny De Vito; Scatman Crothers; Dean R. Brooks
Duur: 130 min.


Advertentie
Banner
Advertentie

TEST