Banner

Once Upon a Time in America (1/2)

10.0
Dennis Van Dessel - 27 juni 2010

Sergio Leone heeft ooit beweerd dat hij "het grootste deel van zijn volwassen leven" had besteed aan het ontwikkelen en maken van zijn laatste film, 'Once Upon a Time in America'. Een overdrijving, misschien, maar in ieder geval had de prent één van de langste en meest getroebleerde voorgeschiedenissen uit de filmhistorie. Leone had al na de voltooiing van zijn 'Dollars'-trilogie in 1966 het idee om Harry Grey's roman 'The Hoods' onder handen te nemen - jaren lang bleef het concept steken op het niveau van droomproject, tot Leone in de jaren zeventig eindelijk concrete stappen ondernam om de film te maken. De rechten verkrijgen op de roman alleen al was een titanenklus, die pas in 1976 slaagde. Letterlijk tientallen schrijvers leverden over de loop van nog eens vijf jaar bijdragen aan verschillende versies van het scenario (inclusief grote namen als Norman Mailer) - uiteindelijk kregen zes auteurs, plus een dialoogschrijver, een credit op de aftiteling. En de draaiperiode zelf nam nog eens een jaar in beslag (tussen 1982 en 1983). Enfin, dit was geen kleinschalig kamerdrama.

Zo bleek toen 'Once Upon a Time in America' eindelijk klaar was: Leone had een versie van zes uur voorbereid, die hij achteraf met enige tegenzin terugbracht tot 3 uur en 40 minuten. Deze editie van de film werd internationaal vertoond en lyrisch onthaald door pers en publiek. In de VS, daarentegen, beschouwde de verdeler de film als te lang en verwarrend, waardoor er een nieuwe monteur werd bijgehaald om hem - zonder betrokkenheid van de regisseur - "toegankelijker" te maken voor het Amerikaanse publiek. De flashback-structuur werd overboord gegooid en bijna anderhalf uur aan materiaal verdween, om er een lineair verhaal van 144 minuten van te maken. Het gevolg was dat de film een onsamenhangende bende was, die gewoon op narratief vlak al nauwelijks te volgen was, laat staan dat de poëtische schoonheid van Leone's originele versie bewaard zou zijn gebleven. Pas met de release van de video en dvd van de film, kon het Amerikaanse publiek de volledige film ontdekken - tegen die tijd was Leone echter al gestorven, diep teleurgesteld over de verminking van een film waar hij meer dan tien jaar van zijn leven aan had gegeven, en die gezien kan worden als de ultieme recapitulatie van zijn visie op het leven en de cinema.

Het verhaal is in principe eenvoudig: we volgen vier vrienden die samen opgroeien in het Brooklyn van de jaren twintig. Ze rollen de zakken van zatlappen en knappen klusjes op voor bootleggers - kleine boefjes die niet kunnen wachten tot ze groot zijn. Noodles is de meest kwetsbare van de vier, en ergens krijgen we het idee dat hij heel wat had kunnen bereiken als hij ergens anders was opgegroeid. Max is de koele zakenman, die voor elk probleem de meest profijtige oplossing lijkt te weten. Als jonge volwassenen in de jaren dertig worden hun zaakjes gevaarlijker: ze beroven juweliers en vermoorden mensen op aanvraag. Wanneer Max luidop begint te dromen van een ambitieuze overval die niet anders dan fataal kan aflopen, besluit Noodles een verraad te plegen dat hem de rest van zijn leven zal achtervolgen.

Dat klinkt simpel, maar Leone vertelt dat verhaal als een serie flashbacks en flashforwards, die zich in elkaar vastbijten en prachtig op elkaar rijmen. Er zijn drie tijdlijnen: Noodles en Max als kinderen in de jaren twintig, als jonge mannen in de jaren dertig en dan later het verhaal van een eenzame en verbitterde Noodles anno 1968. In een traditionele raamvertelling zou je vertrekken vanuit de meest recente tijdlijn, het "heden" van de film, en dan van daaruit telkens teruggaan naar één van de vorige verhaallijnen, maar dat is niet hoe Leone werkt. Hij begint zijn verhaal in 1933, gaat dan vooruit naar 1968 en keert dan pas terug naar de vroegste tijdlijn, circa 1924. En uiteraard is dat geen willekeurig gegoochel met de chronologie om interessant te wezen. Leone toont ons hoe Noodles in 1933 naar een opiumkeet gaat en een pijp rookt om het verraad te vergeten dat hij net heeft gepleegd - door daarna vooruit te gaan in de tijd in plaats van achteruit, schept hij de suggestie dat wat we zien misschien niet meer is dan een drugsdroom. In de context van het verhaal zou dat logisch zijn: in de scènes in 1968 komt Noodles er immers achter dat hij eigenlijk helemaal niemand heeft verraden, maar dat hij juist zelf het slachtoffer is van een veel grotere misdaad. En als er nu iets is dat hij anno 1933 heel graag zou willen geloven, dan is het dat wel.

Dat alles gaat natuurlijk verloren als je de film op chronologische volgorde zet, zoals gedaan werd voor de Amerikaanse release. Om nog maar te zwijgen over de melancholische toon van de prent. Dit is niet het verhaal van een paar vrienden die samen opgroeien tot volwassen gangsters - het is het verhaal van een volwassen gangster die terugblikt op zijn verleden en (misschien) vooruit probeert te blikken naar een mogelijke toekomst. Het voornaamste thema van 'Once Upon a Time in America' is juist de manier waarop mensen hun eigen verleden fictionaliseren, er een verhaal van maken om het een plaats te kunnen geven in hun heden. Dat is wat Noodles de hele film lang doet, en bij uitbreiding is het wat Amerika (en, veronderstel ik, elk land) met zijn eigen geschiedenis doet. Het is in ieder geval wat Leone in al zijn westerns en nu in dit gangsterepos doet: hij neemt het verleden van de VS (een land dat hij tot in de jaren zeventig nauwelijks had bezocht) en hij fictionaliseert het, hij maakt er een mythe van. Dat hele thema, en bijgevolg ook de consistentie met de rest van het oeuvre van Leone, was in 1984 in geen enkele Amerikaanse cinema terug te vinden.

'Once Upon a Time in America' is dan ook verreweg Leone's meest diepgaande film: het is het verhaal van een man die probeert om vast te houden aan de relatieve onschuld van het verleden. Eén van de belangrijkste rekwisieten in de film is een horloge, dat de jongens als kinderen pikken van een dronkaard. Dat horloge blijft de hele prent lang terugkomen, en ook voor de rest lijkt Leone zijn film vol te proppen met zoveel mogelijk klokken, om op een symbolische manier de nadruk te leggen op het verstrijken van de tijd. In één van de scènes uit 1968 vraagt een oude vriend aan Noodles wat hij al die jaren (sinds de verhaallijn in 1933) heeft gedaan. "Ik ben vroeg gaan slapen," antwoordt Noodles, wat zowaar een verwijzing is naar Prousts 'A la recherche du temps perdu'. Een titel die meteen het hele verhaal mooi samenvat: Noodles is op zoek naar zijn verloren tijd.

Lees verder op pagina 2 van deze recensie...

E-mailadres Afdrukken
 
Once Upon a Time in America (1/2)
USA-Italië / 1984
Regie: Sergio Leone
Scenario: Leonardo Benvenuti; Piero De Bernardi; Enrico Medioli; Franco Arcalli; Franco Ferrini; Sergio Leone
Met: Robert De Niro; James Woods; Elizabeth McGovern; Tuesday Weld; Treat Williams
Duur: 220 min.



Advertentie
Banner
Advertentie

TEST